Ҳукмронии хуб

Идоракунии самарабахш (англ. good governance, инчунин «идоракунии хуб») — мафҳуми нави идоракунии давлатӣ мебошад, ки дар забони тоҷикӣ муодили дақиқи яккалимагӣ надорад. Бори аввал ин назария соли 1997 дар ҳуҷҷатҳои Барномаи рушди СММ пешниҳод шуда буд. Дар ин ҳуҷҷатҳо идоракунии самарабахши давлатӣ ҳамчун татбиқи қудрати иқтисодӣ, сиёсӣ ва маъмурӣ бо мақсади роҳбарӣ ба корҳои кишвар дар ҳамаи сатҳҳо баррасӣ мешавад. Пешбинӣ мешавад, ки идоракунӣ дар асоси принсипҳои таҷзияи қувваҳо, демократия, интихобӣ ва ивазшавандагии мансабдорони олирутба, ҳисоботдиҳии ниҳодҳои ҳокимияти иҷроия, олӣ будани қонун, плюрализми сиёсӣ, инклюзивӣ ва кушодагӣ, партисипативӣ (иштирокӣ) ва истиқлолияти ВАО сурат гирифта, хусусияти демократӣ дорад. Ҳамзамон, самаранокии идоракунӣ ҳамчун ноил шудан ба ҳадафҳо дар муҳлатҳои муқарраршуда ва бо хароҷоти ҳадди ақали захираҳои ҷамъиятӣ фаҳмида мешавад. Омезиши демократӣ ва самаранокӣ якдигарро тақозо ва шартгузорӣ мекунанд.

«Good Governance» дараҷаи мувофиқати фаъолияти хизматчиёни давлатӣ-ро ба арзишҳои калидии идоракунии давлатӣ ифода мекунад. Мафҳуми «арзишҳои калидӣ» вобаста ба он ки кадом равиш ба идоракунии давлатӣ (ҳуқуқӣ, сиёсӣ ё менеҷеристӣ) барои арзёбии фаъолияти хизматчиёни давлатӣ истифода мешавад, маънои гуногун мегирад.

Методологияи СММ оид ба арзёбии «идоракунии босифат», ки дар ҷаҳон васеъ истифода мешавад, арзишҳои калидии равишҳои гуногунро ба назар мегирад:

• Арзишҳои равиши ҳуқуқӣ
• Волоияти қонун (rule of law) — мавҷудияти қонунҳои одилона ва ҳифзи воқеии ҳуқуқи инсон, махсусан барои ақаллиятҳои демократӣ.
• Баробарӣ ва адами табъиз (equity and inclusiveness) — муносибати баробар ба ҳамаи шаҳрвандон.

• Арзишҳои равиши сиёсӣ
• Иштирок (participation) — иштироки шаҳрвандон дар раванди қабули қарорҳои давлатӣ, ҳам ба таври мустақим ва ҳам тавассути ташкилотҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ.
• Фаврӣ (responsiveness) — равандҳои маъмурӣ дар вақти мувофиқ ҷалбкуниро таъмин намуда, имкони иштироки ҳамаи шахсони манфиатдорро фароҳам меоранд.
• Тамоюл ба консенсус (consensus oriented) — истифодаи механизмҳои миёнаравӣ ва дигар воситаҳо барои расидан ба ризоияти умумӣ ҳангоми қабули қарорҳо ба манфиати ҳамаи аъзои ҷомеа.

• Арзишҳои равиши менеҷеристӣ
• Натиҷабахшӣ ва самаранокӣ (effectiveness and efficiency) — мақомоти ҳокимият натиҷаҳоеро ба даст меоранд, ки интизориҳои ҷомеаро қонеъ мекунанд ва ҳамзамон захираҳои дар ихтиёрдоштаи худро ба таври беҳтарин истифода бурда, дар бораи барқарорсозии ин захираҳо ғамхорӣ мекунанд.

• Арзишҳои универсалии ташкилӣ
• Шаффофият (transparency)
• Ҳисоботдиҳӣ (accountability)

Дар канори арзишҳои сиёсӣ, ҳуқуқӣ ва менеҷеристӣ, дар методологияи СММ метавон «арзишҳои универсалии ташкилӣ» (шаффофият ва ҳисоботдиҳӣ)-ро ҷудо кард, ки на ба муҳтавои мушаххаси фаъолияти мақомоти ҳокимият, балки ба ҳалли мушкилоти агентии хос барои ҳар як ташкилот алоқаманданд. Маҳз мавҷудияти ҳамзамони шаффофият ва ҳисоботдиҳӣ шарти пешакии ҳалли мушкилоти сифати идоракунии давлатӣ мебошад ва имкон медиҳад, ки татбиқи арзишҳои калидии идоракунии давлатӣ таъмин карда шавад. Бидуни мавҷудияти иттилооти зарурӣ дар бораи фаъолияти хизматчиёни давлатӣ, онҳоро идора кардан мумкин нест (истифодаи «сиёсати қанд ва қамчин»). Бидуни имконияти идоракунӣ, иттилоот дар бораи фаъолияти хизматчиёни давлатӣ истифодаи муфид надорад.

Бунёди давлати электронӣ, пеш аз ҳама, ба татбиқи арзишҳои универсалии ташкилии давлат (шаффофият ва ҳисоботдиҳӣ) таъсир расонида, ба амалӣ шудани дигар арзишҳои идоракунии давлатӣ танҳо ба таври ғайримустақим дахл мекунад. Дар давлати электронӣ шаффофият аз ҳисоби таъмини [[(пайванди дастнорас)шаҳрвандон ба иттилооти давлатӣ] таъмин мегардад; ҳисоботдиҳӣ бошад — аз ҳисоби додани мақоми расмӣ ба иттилооти ифшошаванда дар доираи [[(пайванди дастнорас)давлатӣ], инчунин [[(пайванди дастнорас)системаҳои иттилоотии давлатӣ], ки имкон медиҳад талаботи баҳисобгирии давлатӣ ва таъмини дастрасӣ ба иттилоот амалӣ карда шавад.

Дар гузориши Форуми ҷаҳонии иқтисодӣ дар соли 2013 талабот ба фаъолияти идоракунии давлатӣ дар шароити нав оварда шудаанд. Аз ҷумла, дар гузориш дар бораи принсипи F.A.S.T. (flatter, agile, streamlined, tech-enabled) сухан меравад, ки ҳамчун асос барои арзёбии фаъолияти мақомоти идоракунии оммавӣ пешниҳод шудааст (flatter — «ҳамвор», дастрас; agile — чобук, streamlined — хуб ба роҳ мондашуда, дақиқ, муназзам ва tech-enabled — бо технология муҷаҳҳазшуда). Принсипи FAST пешбинӣ мекунад, ки мақомоти идоракунии оммавӣ бояд ҳамаи сифатҳои асосии бунёдии худро ҳифз намуда, онҳоро тавассути истифодаи таҷрибаҳои бештар инноватсионӣ ва самарабахш (effective ва efficiency) тақвият бахшанд. Дар фаъолияти мақомоти идоракунии оммавӣ бояд «саросемагӣ ва шитобкории» камтар, вале фаврияти бештар дар гузариш ба сифати беҳтари хизматрасониҳои давлатӣ ва ба «ҳукумати масъул» мавҷуд бошад.