Ҳуқуқи рақамӣ

Ҳуқуқҳои рақамӣ — ҳуқуқҳои инсон, ки аз ҳуқуқи мардум ба дастрасӣ, истифода, эҷод ва нашри асарҳои рақамӣ, дастрасӣ ва истифодаи компютерҳо ва дигар дастгоҳҳои электронӣ, инчунин шабакаҳои коммуникатсионӣ, аз ҷумла шабакаи Интернет иборатанд^[1]. Дастрасӣ ба Интернет мувофиқи қонунгузории як қатор кишварҳо ҳамчун ҳуқуқ эътироф шудааст^[2].

Мафҳум ва таърих

Тибқи таърифи Конрад Беккер, «ҳуқуқҳои рақамии инсон — ин густариш ва татбиқи ҳуқуқҳои универсалии инсон ба ниёзҳои ҷомеаи иттилоотӣ мебошад. Ҳуқуқҳои рақамии асосии инсон ҳуқуқи дастрасӣ ба шабакаи электронӣ, ҳуқуқи муоширати озод ва баёни ақида дар шабака ва ҳуқуқ ба дахлнопазирии ҳаёти хусусиро дар бар мегиранд».

Соли 1997 дар фестивали ҳунарии «Documenta» дар Кассел бори аввал Хартияи ҳуқуқҳои коммуникатсионии инсон (The People’s Communication Charter) муаррифӣ шуд. Дар он талаботҳо оид ба ҳифзи фазои ҷамъиятӣ ҳамчун моликияти умумӣ ва муҳофизати он аз дахолати манфиатҳои тиҷоратӣ ва полисӣ таҳия шуда буданд. Аз он вақт инҷониб, ташаббуси ҷамъиятии CRIS (Communication Rights in the Information Society) дар ҳамкорӣ бо ЮНЕСКО ва дигар созмонҳои байналмилалӣ барои ҳифзи ин ҳуқуқҳо фаъолият мебарад.

Таносуби ҳуқуқҳо ва хадамот

Мафҳуми ҳуқуқи рақамӣ бо мафҳуми хадамоти рақамӣ робитаи зич дорад. Агар хадамоти рақамӣ ба миқдори кофӣ мавҷуд набошанд, ҳуқуқи рақамӣ барои истифодаи онҳо низ ба вуҷуд намеояд. Масалан, гузариш ба алоқаи мобилии рақамӣ имкон дод, ки ҳамаи хоҳишмандон бо телефон таъмин шаванд ва ҳуқуқ ба алоқаи рақамӣ пайдо гардад.

Ҳуқуқҳои рақамии шаҳрванд метавонанд аз ҷониби сохторҳои зерин поймол карда шаванд:

Давлат: тавассути маҳдудиятҳои ғайриқонунӣ.

Провайдерҳо: ҳангоми иҷро накардани шартномаҳои хидматрасонӣ.

Қаллобон: тавассути ҳамлаҳои киберӣ ва дуздии маълумот.

Спам: бор кардани хадамоти рақамии нолозим ба корбар.

Махфият ва ҳифзи маълумот

Муҳимтарин ҳуқуқҳои рақамии шаҳрванд ин ҳуқуқ ба махфият (конфиденсиалӣ), анонимӣ ва беномгардонии (обезличенность) иттилооти шахсии рақамишуда мебошанд. Нақши асосии давлати рақамӣ аз ҳифзи ин ҳуқуқҳо ва пешгирии дезинформатсия иборат аст.