Алгоритм

Аз Википедиа
Ҷаҳиш ба: новбари, Ҷустуҷӯи

Алгоритм – маҷмўи амалиётњои пайдарпай, ки ҳалли масъаларо таъмин менамояд Мафҳуми алгоритм – яке аз мафҳумҳои асосии барномасозӣ аст. Алгоритм – ин пайдарпаии фармонҳо ба иҷрокунанда, ки дар натиҷаи иҷрои ин пайдарпаӣ иҷрокунанда масъалаи гузошташударо ҳал мекунад. Алгоритм дар забони расмие, ки ба гуногунфаҳмӣ роҳ намедиҳад, навишта мешавад. Иҷрокунанда – одам, компютер, дастгоҳи автоматӣ ва ғайра буда метавонад. Иҷрокунанда бояд механикӣ ва бе баҳсу мунозира ҳамаи фармонҳои дар таркиби алгоритм бударо иҷро карда тавонад. Сабти алгоритм дар забони расмӣ барнома (program) номида мешавад. Дар баъзе мавридҳо худи мафҳуми алгоритм бо сабти он иваз карда мешавад. Яъне калимаҳои «алгоритм» ва «барнома» қариб синоним ҳастанд. Фарқи хурдакак, лекин асосӣ ҳангоми истифодаи калимаи «алгоритм» он аст, ки бо ин калима одатан ғояи асосии бунёди алгоритмро, ки барои ҳамаи забонҳои алгоритмӣ умумӣ аст, дар назар доранд. Калимаи «барнома» бошад фақат ба сабти алгоритм дар ягон забони расмии мушаххас алоқаманд аст. Дар математика намудҳои гуногуни алгоритмҳо баррасӣ мегарданд – барномаҳо барои машинаҳои Тюринг, алгоритмҳои Марков, функсияҳои рекурсивӣ ва ғайра. Дар барномасозӣ қабул карда мешавад, ки ҳамаи забонҳои барномасозӣ баробарқувва мебошанд. Яъне ҳаргуна масъалаеро, ки ба алгоритми ҳал соҳиб аст, бо ҳаргуна забони барномасозӣ ҳал кардан мумкин аст. Интихоби забон дар ҳолати конкретӣ аз қулай будани абзорҳои (tools) ин забон барои масъалаи муоинашаванда вобаста аст. Масалан, забонҳои объектнигаронидашуда (object-oriented) барои барномасозии муҳитҳои тирезадор (window) қулай буда, забони Фортран дар ҳисобҳои илмӣ ва муҳандисӣ бомуваффақият истифода бурда мешавад. Бисёрии забонҳои алгоритмии дар барномасозӣ истифодашаванда монандиҳо доранд. Лекин ҳангоми баёни ғояи алгоритм на ҳама вақт мувофиқи мақсад аст, ки он дар ягон забони конкретии барномасозӣ баён гардад, чунки баёни ғоя бо чизҳои номуҳим хира гаштанаш мумкин аст. Дар чунин ҳолатҳо аз забони алгоритмии бештар ба забони одамӣ наздик истифода мекунанд. Чунин забонро псевдокод низ меноманд. Барои мутахассис азнав навиштани барномаи дар псевдокод навишташуда ба забони конкретии барномасозӣ мушкил нест. Сабти алгоритм дар псевдокод дар бисёр ҳолатҳо аниқтар ва фаҳмотар аст. Псевдокод имконият медиҳад, ки тарзи баёни алгоритм интихоб карда шавад: аз овардани нақшаи умумии алгоритм то овардани нозукиҳои ҳар як қисми алгоритм. Пседвокод моҳияти аксарияти забонҳои алгоритмиро дар бар мегирад. Дар ин силсила барои сабти алгоритмҳо ҳам псевдокод ва ҳам забони конкретии С++ истифода мешаванд.

АЛГОРИТМ, алгорифм, коидаи бо тартиби муайян ичро намудани системаи амалхое, ки дар халли хамаи масъалахои типи маълум истифода мешавад. Дар аорхои миёна коидахои чор амали арифметикаро дар системаи дахй А. меномиданд. Чунин коида-хоро дар а. 9 бори нахуст олими машхури Шарк Хоразмй дар асари худ «Дисоб-ал-хинд» чорй кард. Дар Европа ни навъ коидахоро бо номи у «алгоризм» мегуфтагй шуданд. Со-нитар ин ном ба «алгоритм» табдил ёфт, зеро мутарчимони Гарб хангоми тарчумаи «дисоб-ал-хинд» (а. 12) номи «ал-Хоразмй»-ро ба лотинй «Algorithmys» ва «Algorithmi» тарчума карда буданд. Дар илм алгоритмхои бисьёр, аз чумла «алгоритми Евклид», «а л горн тми Цамшеди Кошонй», «алгоритми Лурье», «алгоритми Марков» ва г. маълуманд. Х,оло шумораи алгоритмхои мухталиф беш аз пеш аф-зуда, барои халли масъалахои гуногуни математики, мантикй, идоракунй ва г. истифода мешаванд. Чунончи, холо дар бораи А.-хои тарчума аэ як забон ба забони диг., масъалахои иктисодй, ташхиси беморй, А.-и кори диспетчери поезд, алгоритми процеесхои идоракунй ва т. сухан рондан мумкин аст. Цимати А. дар он аст, ки масъала хаддалимкон бо рохи кутох ва ку-лай хал мешавад. Х,алли алгоритмии масъала ба операцияхои содда чудо карда шуда, хангоми риояи катъии шартхои алгоритм ба таври механики амалй мегардад. Ба туфа или васеъ шудани мафхуми А. назарияи алеоритмхо пайдо шуд, ки хосиятдои умумии алгоритмхоро меомузад ва асосй нааариявию мантикии кибернетика мебошад. Дар хисобмо-шинхои электронии зудкор татбик ёфтани назарияи алгоритмхо дар амалй гардондани алгоритмхои му-раккабтарнн, кн аа садхо хазор амалхои содда иборат аст, нмкони-ятхон калон фарохам меоварад.


Мақола дар асоси маводҳои Энциклопедияи Советии Тоҷик навишта шудааст.