Фитрати Зардузи Самарқандӣ

Мавод аз Википедиа — донишномаи озод
Jump to navigation Jump to search

«…беназиру монанд аст, ки мислаш на дар Бухоро ва на дар Самарканд аст… Зардузест, ки накшу нигори корашро сафои гули наврӯзист. Чошнии шеъраш баланд аст, кавоми аънияш хамчун канд аст, ашъори намакинаш маъниест, хама кобили тахсин ва лоики офарин аст».

Тарҷумаи ҳол[вироиш]

Чунон ки Малехо гуфтааст, Фитрат шоири хунарманд будааст ва бо пешаи зардузи зиндагиашро пеш мебурдааст. Барои хамин хам тахаллусашро мувофики пешааш Зардуз интихоб кардааст. Фитрат соли 1657 дар Самарканд ба дунё омадааст. Пас соли 1685 ба Бухоро омада, ба касби зардузи машгул мегардад. У дар нимаи аввали асри XVIII дар Бухоро вафот кардааст. Аз Фитрат то имрӯз шеърхои пароканда ва достони «Толибу Матлуб» омада расидаанд. Достони мазкур ишки буда, дар пайравии достонхои ишкии шоирони гузашта суруда шудааст. Як фарки калони «Толибу Матлуб» аз достонхои ишкии адибони гузашта, пеш аз хама, дар он ки кахрамонони асосии он намояндагони табакаи поёнии чамъиятанд. Дар ин достон дар бораи ишку мухаббати косиби хунарманд Толиб ба шохдухтар Матлуб сухан меравад. Махз Толиб бо хусну чамол, бо мехнати халол ва умуман бо хунари зебои худ ба Матлуб маъкул мешавад. Ишки онхо поку беолоиш аст. Достон дар худуди 850 байт суруда шуда, дар он ишки нокоми Толиб ва Матлуб тасвир шудааст. Дар достон мехнати пурифтихори хунарманди ва шаъну шӯҳрати хунармандон тараннум ва ишку мухаббати поки инсони васф шудааст. Ин кисса аз дилангезтарин киссахои ошиконаи адабиёти классикии тоҷик буда, мухаббати поки инсони бо тамоми самимият ва назокаташ васф шудааст. Фитрат дар ғазалсароӣ низ маҳорати хоса дорад. Ғазалхои Фитрат мазмунан дакик ва нозук буда, дар онхо шоир пайваста ба эҷоди образхои шоирона кушидааст:

Шухи аз чашми ту гохе, ки рамидан гирад
Аз сари хар мижаат ноз чакидан гирад.

Аз ғазалиёт[вироиш]

Пургул аз рӯйи ту шуд ҷайбу канор оинаро, Акси хаттат дод сомони баҳор оинаро. Баст бар каф шӯхии ҳуснат нигор оинаро, Дида шуд бар Сурма з-он хатти ғубор оинаро. Сахтии айём аз бас кард дар табъам асар, Тарсам аз аксам, ки созад сангсор оинаро. Нохуне аз акси абруят нигоринаш кӣ кард, Иштиёқат синаи пурхор – хор оинаро. Умр сарфи ҳасрати рӯят чу сурат кардаам, Ҷои он дорад кунам оавҳи мазор оинаро. Домани акси кӣ меорад ба каф, сурат кӣ кард Изтироби табъ дасти раъшадор оинаро?


Шаробам ба рӯзозмоӣ мураххас, Кабобам ба оташдароӣ мураххас, Зи дастам наяндохт гетӣ, ки будам, Чу нохун ба мушкилкушоӣ мураххас. Мадеҳ хирсро раҳ, ки тороҷ созад, Чу томеъ шавад дар гадоӣ мураххас. Маннам хонабегона аз хешу душман, Чу оташ ба гармошноӣ мураххас. Шавад минбари устухонҳои воиз, Зи бас буд аз худнамоӣ мураххас. Зи теғи туам зинда, гӯё дамаш буд, Нафасвор дар дил дароӣ мураххас. Суханпардози ман аз соддалавҳӣ, Чу Фитрат ба табъозмоӣ мураххас.


Гарми бозӣ чу шуд он шамъ ба кошонаи мо, Варақи ганҷафа шуд ҳар пари парвонаи мо. Эй тунукзарф, зи дарёкашии мо бигурез, Кори гирдоб кунад гардиши паймонаи мо. Хобби ошуфта чаро сунбули молиш нашавад, Ки бувад васфи баҳори хаташ афсонаи мо. Чун кушояд дили пажмурдагӣ монанди сипанд, Сӯхт аз хоки сияҳбахтии мо донаи мо. Май ба мо акс диҳад нашъа, ки айёми сиришт, З-обу хоку ғаму кулфат гили паймонаи мо. Дӣ гузашт он парӣ аз кӯчаи андеша гарав, Пора занҷири нафасро дили девонаи мо. Нест шабнам, ки чакад чун арақ аз рӯйи ҳаво, Дили чарх об шуд аз гиряи мастонаи мо. Гашт садчок дили Фитрат аз панҷаи фикр, То гиреҳ во кунад аз зулфи сухан шонаи мо.

То гашт аз канори ман он гулбадан ҷудо, Шуд чок-чок сина ҷудо, пираҳан ҷудо. Дил дар ҳавои кӯйи ту пур нола мекунад, Монанди булбуле, ки бувад аз чаман ҷудо. Сад печутоб хӯрда ба ҳар чини турраат, Сунбул ҷудо, бунафша ҷудо, ёсуман ҷудо. Хун шуд дилам аз он ки шудам аз ватан ҷудо, Эй вой, булбуле, ки шавад аз ватан ҷудо! Созанд аҳли боғ суҷудат, агар равӣ, Қумрӣ ҷудову сарв ҷудо, настаран ҷудо.


То ҳарфи шуришам ба лаб аз дил расидааст, Сад раҳ чу барги лола лабон доғ дидааст. Ҷавҳар чу мӯйи сар кашад аз тан маро зи бас, Дар ҳар раг оюи теғи ту чун хун давидааст. Аз бим дур бош, ҳаё, вақти арзи ҳол, Аз руйи чашм ранги ҳаётам паридааст. Мардона по ба душмании худ фусурдаам, Ҳар мӯй бар сарам дами теғе кашидааст. Аз чашми худ замона чу ашкам фикандааст, Гӯё гили вуҷуди ман аз оби дида аст. Киштанд тухми заҳри гиё дар замини дил, З-он сон, ки хӯшааш сари моро буридааст. Фитрат, ҷаҳон чу хонаи тор оядам ба чашм, Дилро зи баски талхии даврон газидааст.