Исмати Бухороӣ

Мавод аз Википедиа — донишномаи озод
Jump to navigation Jump to search
Исмати Бухороӣ
Исмати Бухороӣ
Сурат
Навъи фаъолият:

шоир

Санаи таваллуд:

1365-1374

Исмати Бухороӣ ё Исматуллоҳи Бухорӣ шоири форсу-тоҷик бештар бо номи Хоҷа Исмат машҳур. Дар Бухоро таҳсили илм кардааст. Дар замони салтанати султон Халили Темурӣ ба хидмати дарбор даъват шуда, вале ба зудӣ аз хизмати дарбор рӯй тофтааст.

Тарҷумаи ҳол[вироиш]

Ҳоҷа Исматуллоҳ дар байни солҳои 1365-1374 дар шаҳри Бухоро ба дунё омадааст. Исмати Бухороӣ шоири форсу-тоҷик буда, дар замони худ бештар бо номи Ҳоҷа Исмат машҳур будааст.

Аз хурдӣ ба омӯзиши илм рағбат зоҳир карда, дар Бухоро таҳсили илм намудааст. Дар замони салтанати султон Халили Темурӣ ба хидмати дарбор ба Самарқанд даъват шуда, вале ба зудӣ аз хидмати дарбор рӯй тофтааст. Бино ба маълумоти сарчашмаҳо аз уламои номдори замони худ буда, махсусан дар илми шеър маҳорати баланд доштааст.

Мероси адабии Исмати Бухороӣ ақидаҳои сиёсию иҷтимоӣ, афкори тарбиявию ахлоқӣ, танқиди рӯҳониёни мутаассиб, мазмунҳои ошиқонаю ҳаётдӯстонаро фаро гирифтааст. Ақидаҳои иҷтимоии шоир асосан аз масъалаҳои муносибати ӯ бо ҳаёт, муҳити зиндагӣ, тартиботи ҷамъият, аҳли ҷоҳу мансаб, шиква аз бенавоию қашшоқӣ иборатанд.

Мундариҷаи баъзе абъёти панду ахлоқии шоир имрӯз ҳам аҳамияташро гум накардааст. Вай дар ин қабили ашъор инсонҳоро ба инсондӯстӣ, қадршиносӣ, устувор будан дар сари мақсад, меҳнатдӯстӣ, хоксорӣ, ғанимат шумурдани умр ва дар роҳи хайр сарф кардани он даъват мекунад. Ақидаҳои ҳаётдӯстонаи Исмати Бухороӣ бештар хусусияти тарғиботӣ дошта, вай аз дунёи моддӣ баҳравар гардиданро таъкид кардааст. Шоир ин нуқтаро бештар дар зимни тавсифи маю маъшуқа ифода карда, ишқу муҳаббати поки инсон, маи гулгун, мусиқию рақс, шодию тараб тасвир кардааст.

Биёр бода, ки фасли баҳор меояд,
Зи гулрухони чаман бӯи ёр меояд.
Магар зи ҷоми май аст обхӯрди хоки чаман,
Ки лола медамаду гул ба бор меояд.
Бунафша бо сари зулфи ту лофи хубӣ зад,
Кунун зи гуфтаи худ шармсор меояд.
Ба сӯи ҳалқаи зулфат зи бӯстон ҳар шаб,
Сабо ҳаме раваду мушкбор меояд.
Бар он салосили мушкин магар гузашт насим,
Ки боз шефтаву беқарор меояд.
Ҳадиси оби ҳаёти лаби ту мегӯям,
Ки гавҳари Суханам обдор меояд.
Чу баҳр хотири ту мавҷ мезанад Исмат,
Сафинаҳои дурат бар канор меояд.


Исмати Бухороӣ умри худро бештар дар шаҳри Бухоро гузаронидааст. Баъд аз исёни феодалҳо дар оворагӣ буд. Ҳокими нави Бухоро Улуғбек Исматро дубора ба хизмати дарбор даъват намуд, вале Исмат ин таклифро қабул накарда, гӯшанишинӣ ва дар миёни дарвешон буданро авло донистааст. Дар натиҷа Исмати Бухороӣ дар байни мардуми оддию заҳматкаш обрӯю эътибор, шӯҳрати тамом пайдо кард. Исмати Бухороӣ дар ҷаҳонбинии суфия ва дар ақидаи иҷтимоӣ адолатхоҳ буда, баъд аз тарки дарбор пурра ба ҳаёти суфиёна гузашта, олами дарвешию фақириро бар олами подшоҳону золимон муқобил гузоштааст. Эътирозҳои зиддифеодалии Исмати Бухороӣ на танҳо дар масъалаҳои иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва сиёсӣ, балки дар афкору ақидаи ӯ низ зоҳир гаштааст. Исмати Бухороӣ соли 1426 дар шаҳри Бухоро аз олам гузашт.

Эҷодиёти Исмати Бухороӣ[вироиш]

Дар девони шоир, ки бештар аз 10 ҳазор байт иборат аст, қасида, ғазал, рубоӣ, қитъа ва маснавиҳои хурди шоир гирдоварӣ шудаанд. Ашъори лирикӣ ва сурудҳояш вирди забон гардидаанд. Исмати Бухороӣ тартиботи носози замонашро зери танқид гирифта, чунин гуфтааст:

Дар ҳама олам яке осуда аз ғам ёфт нест
К-он чи дил меҷӯяд, андар ҳар ду олам ёфт нест.

Дар эҷодиёти Исмати Бухороӣ аз як тараф муваффақиятҳои адабиёт то асри XV-и форсу тоҷик акс ёфта бошад ҳам, аз тарафи дигар, сурудаҳои худи ӯ ба давраҳои минбаъдаи адабиётамон бетаъсир намондааст. Исмати Бухороӣ дар сурудани рубоӣ, қитъа, чистон, фард ва ба кор бурдани ҳама гуна санъатҳои бадеӣ маҳорати баланд нишон дода, дар доираи ин шаклҳои шеърӣ маъниҳои гуногунро ифода кардааст. Вай дар инкишофи минбаъдаи ин қабил ашъор ҳиссаи арзандае дорад. Исмати Бухороӣ дар таърихи адабиёти форс-тоҷик аз ҷумлаи аввалин шоиронест, ки шеърҳои тоҷикию ӯзбекӣ сурудааст.

Мероси адабии Исмати Бухороӣ аз як девони шеърҳо иборат буда, қасида, ғазал, рубоӣ, қитъа ва маснавии «Иброҳими Адҳам»- ро дар бар мегирад. Ӯ дар шеърҳояш аз тақсими нобаробарии неъматҳои моддӣ дар ҷамъияти феодалӣ шикоят карда, онро маҳкум намудааст:

Ғояти фикр аз меваи подшоҳӣ бартар аст,
Мулки шоҳи дигару завқи гадоӣ дигар аст.
Мо ба далки кӯҳна менозему доғи нестӣ,
Дигаронро сарфарозӣ гар паноҳу афсар аст.

Ашъори Исмати Бухороӣ аз мадҳу тавсиф, ҳиссиёти суфиёна ва таассуроти ошиқона саршор аст. Шоир бештар ба эҷод кардани шеъру ғазал шавқу рағбати беандоза дошт.

Зи давлат боз коре хоҳад омад,
Ба майдон шаҳсаворе хоҳад омад.
Шикоят кам кун аз дарду ғам, эй дил,
Ки хуррамрӯзгоре хоҳад омад.
Дар айёми хазон озурда маншин,
Ки рӯзе навбаҳоре хоҳад омад.
Зи дору дидаро тира магардон,
Ки аз кӯяш ғуборе хоҳад омад.
Ғарики баҳри ҳиҷронро хабар нест,
Ки киштӣ бар каноре хоҳад омад.
Зи дил дурӣ маҷӯй, эй ғам, ба якбор,
Ки як даврат ба коре хоҳад омад.
Чу Исмат бехабар маншин, ки султон,
Ба сӯйи хоксоре хоҳад омад.
Эй он ки барандохтаи расми вафоро,
Якбора фаромӯш макун ҷониби Моро.
Аз пой сарафтодаму аз сар хабарам нест,
Оё ту кунӣ ёди мани бесару поро.
Зоҳир шавад аз зулмати шаб партави хуршед,
Аз ораз агар барфикани зулфи дуторо.
Гар як гираҳ аз кокули мушкин бикушоӣ,
Дар даври ту кас бӯ накунад мушки хиторо.
Сармаст дарафтод дар абрӯйи ту чашмаш,
Овард зи масти ба сари хеш балоро.
Бар мехри ту то сабзаи хат сар набаровард,
Нашнохт дилам хосияти меҳри гиёро.
Гуфтам ба каф орам ба дуо домани васлат,
Гуё магар акнун асаре нест дуоро?
Исман макун андеша зи гуфтори рақибон,
К-овози сагон кам накунад ризқи гадоро.

Адабиёт[вироиш]

  • Гулшани Адаб, Душанбе

Пайвандҳои беруна[вироиш]