Равоншиносӣ

Равоншиносӣ ё психология (аз юн.-қад. ψυχή — руҳ, равон ва λόγος — шинохт, омӯзиш) — илми омӯзиши рафтор ва равандҳои равонии инсон аст. Ин илм мавзӯъҳое чун эҳсос, дарк, ангеза, ҳаяҷон, шахсият, зеҳн, рафтор ва муносибатҳои байнишахсиро меомӯзад. Равоншиносӣ ҳамчун як соҳаи бисёрҷабҳаи илмӣ, соҳаҳои гуногуни амалӣ ва назариявиро дар бар мегирад.

Таърих

Омӯзиши равони инсон таърихи бисёрсола дорад. Пеш аз он ки равоншиносӣ ҳамчун илми мустақил шинохта шавад, бахше аз фалсафа ба шумор мерафт. Мутафаккирони бузурги форсу тоҷик, аз ҷумла Абӯалӣ ибни Сино ва Абӯрайҳони Берунӣ дар осори худ доир ба рӯҳ, эҳсосот ва рафтори инсон андешаҳои арзишманд баён доштаанд. Ибни Сино дар китоби «Шифо» бахши махсусеро ба омӯзиши равон бахшида, робитаи байни ҷисм ва рӯҳро баррасӣ кардааст.

Ҳамчун илми таҷрибавӣ ва мустақил, равоншиносӣ дар нимаи дуюми асри XIX шакл гирифт. Нуқтаҳои гардиши таърихии ин илм:

• Соли 1879: Вилҳелм Вундт аввалин озмоишгоҳи равоншиносиро дар шаҳри Лайпсиги Олмон таъсис дод. Ин рӯйдод ҳамчун зодрӯзи равоншиносии муосир ва илмӣ шинохта мешавад.
• Охири асри XIX: Вилям Ҷеймс (William James) дар Амрико равоншиносиро бо равиши амалӣ ва функсионалӣ рушд дод.
• Аввали асри XX: Зигмунд Фрейд (Sigmund Freud) бо пешниҳоди назарияи «Равонковӣ» (Психоанализ) таваҷҷуҳи ҷаҳонро ба зеҳни зери шуур (наҳуфтор) ҷалб кард.

Мактабҳо ва равишҳои асосӣ

Дар тӯли таърих, равоншиносон барои фаҳмидани рафтори инсон аз равишҳои гуногун истифода бурдаанд. Муҳимтарин мактабҳои фикрӣ иборатанд аз:

Равонковӣ (Psychoanalysis)

Ин равиш аз ҷониби Зигмунд Фрейд асос гузошта шудааст. Мувофиқи он, рафтори инсон зери таъсири ангезаҳо ва орзуҳои саркӯбшудае қарор дорад, ки дар зеҳни зери шуур пинҳон мебошанд. Таҷрибаҳои даврони кӯдакӣ дар шаклгирии шахсияти калонсол нақши калидӣ мебозанд.

Рафторгароӣ (Behaviorism)

Рафторгароӣ ҳама гуна равандҳои ботинии зеҳниро канор гузошта, танҳо ба омӯзиши рафтори намоён ва ченшаванда тамаркуз мекунад. Намояндагони барҷастаи он Ҷон Уотсон, Иван Павлов ва Беррес Скиннер мебошанд. Онҳо боварӣ доштанд, ки рафтори инсон маҳсули таълим ва муҳити атроф аст.

Инсонгароӣ (Humanistic Psychology)

Ин мактаб дар муқобили равонковӣ ва рафторгароӣ ба вуҷуд омад. Равоншиносоне чун Карл Роҷерс ва Абраҳам Маслоу бар ин боваранд, ки инсон дорои иродаи озод аст ва табиатан ба сӯи рушд, шукуфоӣ ва худшиносӣ ҳаракат мекунад.

Шинохтгароӣ (Cognitive Psychology)

Ин равиш ба он мепардозад, ки зеҳни инсон чӣ гуна маълумотро қабул мекунад, коркард менамояд ва ба хотира месупорад. Мавзӯъҳое чун тафаккур, ҳалли масъала, забон ва таваҷҷуҳ дар маркази диққати шинохтгароӣ қарор доранд.

Шохаҳо ва самтҳои амалӣ

Равоншиносӣ ба ду бахши асосӣ тақсим мешавад: равоншиносии назариявӣ (бунёдӣ), ки ба кашфи қонуниятҳои умумии равон мепардозад, ва равоншиносии амалӣ, ки ин қонуниятҳоро барои ҳалли мушкилоти воқеии ҳаёти инсон ба кор мебарад.

Муҳимтарин шохаҳои амалӣ ва назариявии ин илм:

• Равоншиносии клиникӣ (Clinical Psychology): Ташхис ва дармони ихтилолҳои равонӣ, рафторӣ ва эҳсосӣ.
• Равоншиносии кӯдак ва рушд (Developmental Psychology): Омӯзиши тағйироти ҷисмонӣ, зеҳнӣ ва эҳсосии инсон аз даврони кӯдакӣ то пиронсолӣ.
• Равоншиносии тарбиявӣ ва омӯзиш (Educational Psychology): Таҳқиқи равандҳои омӯзиш дар муҳити таълимӣ ва кӯмак ба беҳтар кардани усулҳои тадрис.
• Равоншиносии иҷтимоӣ (Social Psychology): Омӯзиши таъсири муҳити иҷтимоӣ ва одамони дигар ба рафтору андешаҳои шахс.
• Равоншиносии созмонӣ ва корӣ (Industrial-Organizational Psychology): Истифодаи усулҳои равоншиносӣ барои беҳтар кардани маҳсулнокии кор ва муносибатҳо дар созмону корхонаҳо.

Равишҳои таҳқиқотӣ

Равоншиносон барои ҷамъоварии маълумот ва санҷиши назарияҳои худ аз равишҳои гуногуни илмӣ истифода мебаранд:

• Мушоҳидаи табиӣ (Naturalistic Observation): Зери назар гирифтани рафтори одамон дар муҳити табиии зиндагӣ ё кори онҳо, бе дахолати таҳқиқотгар.
• Равиши озмоишӣ ё таҷрибавӣ (Experimental Method): Дақиқтарин равиш барои муайян кардани робитаи сабабу натиҷа бо роҳи тағйир додани омилҳо дар озмоишгоҳ.
• Пурсишнома ва назарсанҷӣ (Surveys): Ҷамъоварии маълумот аз гурӯҳи калони одамон бо истифода аз саволномаҳо ё мусоҳибаҳо.
• Омӯзиши мавридие (Case Study): Омӯзиши амиқ ва ҳамаҷонибаи як шахс ё ҳодисаи мушаххас (бештар дар равоншиносии клиникӣ ва равонковӣ).
• Равиши ҳамоишӣ ё ҳамбастагӣ (Correlational Method): Санҷиши дараҷаи робитаи байни ду падида (масалан, робитаи стресс ва сифати хоб).

Адабиёт

• Балин, В. Д., Гайда, В. К., Ганзен, В. А. Практикум по общей и экспериментальной психологии. — Л., ЛГУ, 1987. — 256 с.
• Гальперин, П. Я. Введение в психологию. — Москва: Книжный дом «Университет», 2007.
• Гиппенрейтер, Ю. Б. Введение в общую психологию. Курс лекций. — Москва: АСТ, 2008. — 352 с. — 7 000 экз. — ISBN 978-5-17-049383-8.
• Годфруа, Ж. Что такое психология = Les chemins de la psychologie. В 2-х т. — Москва: Мир, 2005. — 772 с. — 1 000 экз. — ISBN 5-03-003697-0. Бойгонӣ шудааст 30 Декабри 2009  сол.