Рӯзноманигории бархат

Мавод аз Википедиа — донишномаи озод
Jump to navigation Jump to search

Онлайн журналистика(Рӯзноманигории онлайнӣ) (англ. Digital journalism, online journalism) — яке аз намудҳои муосири журналистикаи асри XX, ки дар натиҷаи кашфиёти Интернет рӯи кор омадааст. Онлайн журналистика бо мафҳумҳои журналистикаи рақамӣ, интернет-журналистика, ВЕБ-журналистика ВАО-и онлайнӣ низ ифода меёбад. Яке аз қолабҳои муосири иттилоотист, ки моҳиятан ба журналистисткаи анъанавӣ монанд аст ва аз тариқи Интернет ба роҳ монда мешавад, аммо хосияти чопӣ ва давраӣ надорад.

То ҳол чигунагии сохтори онлайн журналистика мавриди баҳси олимон аст. Ба ҳар ҳол, намунаҳои ибтидоии маҳсулоти хабарии журналистика ва симои мосири амалҳои он бунёдан ё дар пайвастагии матн, аудио, видео ва шаклҳои интерактивӣ ё муносибатҳои мутақобил дар платформаи медияи рақамӣ ба вуҷуд омаданд. Дар шароити феълӣ яке аз навтарин воситаҳои пахши иттилоъ ба шумор меравад. Шабакаҳои гуногуни компютерии дорои технолгияи муосир, асоси амалии паҳнкунии журналистикаи рақамӣ мебошад. Он ҷараёни демократӣ ва мушкилтанзими иттилоотониро эҷод карда, ки дар воситаҳои журналистикаи анъанавӣ, аз қабили матбуот ва радиову телевизион камтар буд. Журналистикаи рақамӣ дараҷаи балантари эҷодкорӣ буда метавонад дар муқоисаи ба анъавӣ. Аспектҳои рақамӣ метавонанд маркази паёму ёддошти журналистӣ ва макони эҷоди нависандагон ва умуман ноширони ақида бошанд, ки ин имконият дар дигар васоити ахбор нест.[1]

Таърих ва ташаккули онлайн журналистика[вироиш]

Соли 1958 дар ИМА лоиҳае ба хотири таъминоти бехатарӣ оғоз гардид. То соли 1969 мутахассисон барои пайваст намудани алоқа байни компютерҳо кўшишҳои зиёд намудаанд. Соли 1969 дар ИМА алоқаи байни компютерҳо ба роҳ монда шуд. Дар ин радиф соли 1970 почтаи электронӣ аз ҷониби Р. Томлисон ихтироъ шуд. Соли 1976 Р. Меткалф якумин шабакаи маҳаллии компютерҳоро ташкил кард. Рўз то рўз шумораи компютерҳое, ки байни ҳам пайваст мешуданд, меафзуд. Ин технология ба Аврупо ҳам паҳн гардид. Соли 1991 дар Аврупо протоколи WWW (Word Wide Web ) ихтироъ гардид, ки он заминаи васеъро барои афзоиши пайвастшавии компютерҳо фароҳам овард.[2] 12 марти соли 1989 нахустин сомонаи интернетӣ дар Британия ба кор даромад. Тим Бернерз Ли - донандаи компютер ин пешниҳодро ба миён ниҳод ва аз он вақт то ба ҳол миллиардҳо нафар дар саросари сайёра аз он ба унвони сарчашмаи асосии иттилоот истифода мекунанд. Ҳоло аз ҳар 5 нафари аҳолии сайёра 2 нафари онҳо ба сомонаҳои интернетӣ дастрасӣ доранд.[3] Ба маълумоти бахши англисии донишномаи озоди интернетии Википедия аввалин марказҳои онлайн журналистика The News & Observer дар Релайи Калоринаи шимолӣ буд. Cтив Елвингтон дар «Poynter Institute» дар бораи вебсайти Nando, мансуб ба The News & Observer буфта буд: « … аввалин шуда, тахаввулоти ҷиддӣ ба сомонаҳои хабарӣ дар World Wide Web гузошт. » Он ҳанӯз соли 1990 бо номи "NandO Land" сохта шудааст. Иттилои онлайнӣ шӯруъ аз соли 1990 афзоиш ёфт. Salon соли 1995 таъсис ёфта, маҳз бо гузоришҳои онлайни пешсаф буд. Дар соли 2001 номи худро ба American Journalism Review иваз намуд. Online News Association бошад дар ИМА соли 1999 ташкил ёфта, калонтарин созмони дастраскунандаи маводи онлайнӣ аст, ки бештар аз 1, 700 ширкате, ки маҳсулоти хабарии рақамӣ ироа мекунанд, муттаҳид мекунад. Соли 2009 ондайн журналистика барои шунавандаҳо васеъ рушд кард. Соли 2008 нахустин бор, амрикоиҳо иттилоотро аз Интернет нисбати рӯзномаҳо бештар гирифтанд. Ба гузориши Маркази тадқиқотии PEW ҷавонони синни аз 18 то 29 иттилоъро асосан аз Интернет мегиранд. Аудиторияи сомонаҳои хабарӣ дар ҷустӯйи бештари иттилоотӣ нав ба нав мешуданд, маблағгузории онҳо ба воситаи ташкилотҳои муқаррари иттилоотӣ суръати тоза гирифт, ин омили асосии рушди иттилоот дар Интернет гардид. Он замон 65 дар сади ҷавонон ба хабарҳои онлайнӣ дастрасӣ доштанд. Қатъи назар аз номушаххасӣ, дар онлайн журналистон маълумоти онлайнӣ интишор карда, бахшҳои ахбориро рушд доданд. Ба бовари онҳо релама эҳтимол модели беҳтарини фоиданокӣ гардад. Бисёре аз ташкилотҳои иттилоотӣ чун дигар ВАО расонандаи хабари онлайнӣ шуданд, аммо миқдори онҳо тағйир ёфт. Баъзе аз созмонҳои хабарӣ аз WEB ба таври истисноӣ ва ё дуюмдараҷа барои баровардани маводи худӣ истифода мекунанд. Дар Интернет муборизаи ВАО-и анънавӣ бо чанд усул давом дорад. Шояд рӯзномаҳо класификатсияи рекламвии хуро гум карда, онро ба қолаби сайтҳо бунёд намоянд, зеро ба зудӣ ин роҳ ба ҷои мавқеи географиро танг мекунад. Он созмонҳое ҳастанд, ки воқеан ҳавасманд, зеро дарк намуданд камшавии муштариёнашонро ва матбуоти давриро дар Интернет таъсис доданд.[4] Ба навиштаи китоби "Интернет-журналистика"-и Калмыков А. А. ва Коханова Л. А. намунаҳои интернет-журналистика дар Руссия аз соли 1994 пайдо гардидааст. Моҳи сентябри соли 1994 аз тарафи провайдери «Демос» хизматрасонии интернетӣ ба роҳ монда шуд. Рушди журналистикаи онлайнӣ дар Русия 6-уми ноябри соли 1996 оғоз меёбад. Аввалин расонаи онлайнӣ бо номи «Паравозов-News» — аз тарафи Александра Гагина ташкил шуд. Дар 24 –уми декабр бошад «Вечерний Интернет» расонаи байламилалии А. Носик рӯйи кор омад. Ҳар дуи онҳоро аввалин дар расонаҳои шабакавӣ гуфтан ҷоиз аст. 1 марти 1999 рӯзномаи ҳаррӯзаи умумирусиягии Gazeta.ru, (www.gazeta.ru) таъсис дода шуд. Фаъолияти ин сомона то ҳол давом дорад. Қолабҳои барҷастаи оллайн-журналистикаи русӣ дар сомнаҳои ВАО он инъикос меёбад, ки ба талаботи рӯз ҷавобгӯст.

Фарқиятҳои рӯзноманигории бархат[вироиш]

Фарқиятҳои Онлайн журналистика, журналистикаи интернетӣ аз анъанавӣ: Асосан • мултимедиявӣ; • интерактивӣ; • фарогирии фарох; • муҳимият (актуалӣ); • беҳудудӣ; • бенақша. • шахсан муайян кардан; • камхарҷ;

  • Мултимедиявӣ — Матни онлайнӣ метавонад бо садо, видео, графика пурра карда шавад. Яъне аз як восита метавон ба тамоми шаклҳои пахши мавод даст ёфт ва дар ҳолати зарурӣ имкони тағйир додани (илова кардани хабарҳои нав, гирифтани матн, кутоҳ ё зиёд намудани навор ва мисли ин) маводи интернетӣ мавҷуд аст.
  • Интерактивӣ — Имкони вокуниш ба матолиби интернетӣ барои муштариён дар ҳама ҳолат имконпазир аст. Истифодабаранда метавонад якбора бо журналист ва дигар истифодабарандагон дар иртибот бошад, фикрашро баён намуда, хабарҳои навро пахш намояд. Ин бартарӣ ба имконоти техники сомонаҳои низ мавҷуд аст. (Масалан, дар поварақи матолиби сомонаи радиои «Озодӣ» то як муҳлати муайян назари худро навишатан иҷозат дода мешавад.)
  • Фарогирии фарох — Ин ба он маъност, ки маводи интернетӣ миқёси муайян надорад, дар ҳама нуқоти олам мешавад ба он дастрасӣ дошт. Шарти асосӣ пайваст будан бо ин шабака мебошад. Мо метавонем аз ҳар куҷо, новобаста ба фосилаи ҷойгиршавӣ, замону макон, чизи ба худлозимаро гирем. Аммо ҳолатҳои истистноӣ ҳам мавҷуд аст, ки бо роҳи техникӣ вобаста ба хислатӣ мавод дастрасӣ ба он мамнуъ аст. (Масалан, дар Чин хабарҳои зидди ин давлат филтр мешавад ва маводи порнографро гирифтану тамошо кардан манъ аст)
  • Муҳимият (актуалӣ) — Интернет шароити фароҳам меорад, ки дар дилхоҳ вақт маводи зарурӣ ворид шавад. Мавод ҳам он лаҳза актуалӣ аст, ки пахш мешавад, вале бо гузашти вақт метавонад муҳимияташро аз даст диҳад. Аммо дигар кардани он ва ё кулан гирифтани он аз сомона илоҷ дорад.
  • Беҳудудӣ — Интернет ҷо ва андоза надорад. Аз ин рў, ҷо барои мавод беҳуд аст. Меъёр дар пахши мавод аз ҳостинги сомонаҳо вобаста мебошад, ки хотираи он чӣ миқдор дорад. Ҳостингҳое мавҷуданд, ки хотираи беҳамдуд (белимит) доранд. Яъне фазои Интернет беҳудуд буда, танҳо сомонаҳо бояд мукаммал шаванд.
  • Бенақша — Матн ва ё ягон маводи дигар ҳеҷ гоҳ аз оғоз то охир хонда намешавад. Ҳар миқдоре, ки ҳостинги сомона бардошт мекунад, ҷой додани онҳо имкон дорад.
  • Шахсан муайян кардан — Ҳар гирандаи иттилоъро метавон бо истифода аз IP-нишонаҳояш бо макони ҷойгиршавиаш маълум сохт ва ҳамин гуна миқдори истифодабарнадагон ин ё он маводи дар Интернет гузошташударо низ муайян кардан имкон дорад.
  • Камхарҷ — Камхарҷӣ дар онлайн журналистика ҳам ба ноширони мавод ва ҳам барои истифодабарандагон муфид аст. Ношири мавод метавонад бо харҷи камтар аҳдофи худро оммавӣ намояд ва гирандагони иттилоъ низ ба он бо осонтар даст хоҳанд ёфт.[5]

Ҳодии Камарайӣ, аспиранти эронӣ, ки расонаҳои онлайнии Эронро таҳқиқ мекунад. Фарқияти матбуоту Интернетро чунин шарҳ дода менавсида, ки «Бо густариши сервиси хабарӣ дармеёбем, ки расонаҳои чопӣ ё матбуот ба шакли зер тағйири мавқеият доранд, ки ин тағйиротро чунин натиҷагирӣ кард: 1) Дар суръати интиқоли ахбор аз расонаҳои интернетӣ ақиб мондаанд, ҳарчанд ки тадобири мутафовите барои ҷуброни ин ақибмондагиҳо сурат додаанд, аммо ҳамчунон дар рақобати шадиде бо расонаҳои навин қарор доранд. 2) Мухотабон дар расонаҳои интернетӣ иртиботи дутарафа доранд, аммо матбуот наметавонад иртиботи дутарафа бо мухотабон барқарор кунад. 3) Расонаҳои интернетӣ метавонанд бо мухотабонашон иртиботи онлайн дошта бошанд ва бо онҳо суҳбат кунанд, аммо чунин имкон барои матбуот нест. Дар интернет бо истифода аз мултимедия ва ҳамчунин веб-камера, чатрумҳо имкони барқарории иртиботи онлайнӣ вуҷуд дорад. 4) Мухотабон метавонанд хабарҳои расонаҳои интернетиро бо гузашти хабар ва иттилооти нави комил изофа кунанд, аммо мухотабони матбуот наметавонанд хабарҳои худашонро пеш аз чоп комил созанд. 5) Расонаҳои интернетӣ имкони дастрасӣ ба мухотабонашонро дар камтар аз сония доранд, аммо фароянди чопи матбуот замони зиёдро ниёз дорад. 6) Дар расонаҳои интернетӣ ҳамзамон метавон матн-садо-тасвирро бо ҳам намоиш дод, аммо дар матбуот чунин имконоте вуҷуд надорад. 7) Дар расонаҳои интернетӣ метавон филм, яъне тасвири ҳаракат кунандаро барои сарлавҳаи як матн ба мухотаб нишон дод. 8) Расонаҳои интернетӣ ба далели кўтоҳии иртиботашон бо мухотаб дар миёни зиндагии мардум ҳузур пайдо карда, дар тамоми ҷанбаҳо ва аҷзои зиндагии хусусии мардум роҳ ёфта ва мафҳуми расонаро ҳам тағйир додаанд. Зуҳури расонаҳои тахассусӣ дар интернет ба қадре густариш ёфтааст, ки чунин имкон дар асри расонаҳои пешазинтернетӣ вуҷуд надошт. 9) Интернет дар асри ҳозир ба таври комил назарияи Маклуҳанро собиткардааст, ки "расона ҳамон паём" аст. Ба ин маънӣ, ки ҷомеа, бештар дарасари моҳияти васоили иртиботӣ шакл гирифтаанд». [6]

Дар баробари инҳо ҳамчунин аз форматҳои журналистикаи интернетӣ ёд мекунанд, ки маҷмӯъ онҳо 6-то мебошанд:

  • хабарӣ
  • кӯчагӣ
  • таснифотӣ
  • шарҳ
  • порталҳо
  • аз ҷониби истифодабардагон танзимшаванда.

Сабукӣ ба иттилоъгирандагон[вироиш]

Сабукӣ ба ноширони иттилоъ[вироиш]

Чандрасонаӣ[вироиш]

Блог[вироиш]

Мақолаи асосӣ: Блог

Обзори дигари ғанисозии журналистика дар Интернет болгҳо, ки болгерҳо ҳамчун объекти коркардкунандаи онҳоанд, мебошад.

Блогерҳо (Блогнависон, Блогнигорон) дар (англ. web logs) ё блогҳо менависанд. Блог калимаи англисӣ буда, (англ. web log) чун (англ. blog) падид омадааст. Журналистони анъанавӣ тез ба қатори блоннависҳои худкор дохил намешаванд. Он чанд меъёр ва таҷрибаи амалӣ нисбат ба дигар ВАО дорад. Аммо соли 2005 блогҳо бо камтарин таваҷҷӯҳ манифати куллӣ ба даст оварда, баъзе натиҷаҳои хубро дар ҷараёнҳои журналистӣ касб карданд.[7] Блогҳоро бо забони тоҷикӣ торнома ва ёддоштҳои шабакавӣ ҳам мегӯянд.

Бартарияти блогҳо ва вазъи блогнависӣ дар Тоҷикистон[вироиш]

Дар Тоҷикистон ҳам болгерҳо мавриди корбурд буда, блогнависони зиёде пайдо гардидаанд. Сарввал бояд гуфт, ки қисми зиёди торномаҳо (блогҳо) ба шахсони алоҳида тааллуқ доранд. Торномаҳо аз чанд нигоҳ барои ворид шудан ба Интернет мувофиқ аст: 1. кушодани торнома бидуни иҷозат аз мақомот сурат мегирад ва барои сабти ном харидани номдомен ва ҳостинг (хотира) ҳоҷат надорад. Фақат аз рӯйи хоҳиш метавон, тарҳи (макет) ба худ ҷолибро аз сомонаҳои интернетӣ харидорӣ намуд. 2. хонандагони имкони вокуниш ба ҳар матлаби дар блог омадаро доранд ва соҳиби торнома (блог) низ метавонад мутақобилан бо хонандагон назари онҳоро шарҳу тавзеҳ диҳад. Аммо чунин имкониятҳои техникию ҳуқуқӣ маънои аз танзим ҳукуқӣ берун мондани торноманависон, блогнависон (блогерҳо)-ро надорад. Риояи ҳатмии талаботи қонунгузорӣ, ки ба сомонаҳо дахл доранд, ба блог низ мутааллиқанд.[8] Ҳарчанд масъалаи танзими блогҳо дар Тоҷикистон матраҳ нагаштааст, аммо дар Федератсияи Русия аз танзим дур намонд. “Рӯзи 22 апрел палатаи поёнии парлумони Русия тарҳи қонуни навро, ки ба қавли вакилон, "як бахши қонунҳои зиддитеррористист”. Ин тарҳ табодули иттилоъро дар Интернет дар назар гирифта, ҳамчунин блогнависҳоро бо матбуот дар як сатҳ қарор медиҳад. Аз рӯи ин тарҳ, муаллифони сомонаҳои интернетӣ ё саҳифаҳои хусусӣ дар шабакаҳои иҷтимоӣ, ки шумори корбаронашон дар як шабонарӯз аз 3000 нафар зиёд аст, муваззаф мешаванд, ки қонунҳои матбуотро дар робита бо таблиғоти пешазинтихоботӣ, муқобила бо тундгароӣ риоя карда, дурустии иттилои паҳншавандаро бисанҷанд, маълумотро аз ҳаёти шахсии шаҳрвандон пахш накунанд ва синну соли корбаронро ҳам маҳдуд кунанд. Ҳамчунин, тибқи ин тарҳ, афроди ҷудогона ва шахсиятҳои ҳуқуқӣ бояд сохтори Роскомнадзорро аз оғози пахши иттилоъ дар Интернет бохабар кунанд ва дар интернет дар давоми ним сол маълумотро ҳифз кунанд.[9] Ин аз он далолат мекунад, ки блогҳо низ мавриди таваҷҷуҳи амиқ қарор доранд.

Торноманивсони тоҷик[вироиш]

Шумораи аниқи блогнависони тоҷик муайян карда нашудааст, вале соли 2012 Созмони ҷаҳониии хизамтрасонии Интернет миқдори блогҳоро 600 ҳазор эълом намуда буд. Ба ҳамин, тартиб ояндаи хубе барои блогнависҳо муҳайё гардидааст. Онро дар гӯшаи дунё ба таври гуногун истифода мебаранд. Хусусияти торномаҳои тоҷикӣ низ гуногун аст. Ба навишати рӯзномаи «Нигоҳ» дар такя ба далелҳои нависанда ва журналисти торнигор Салими Аюбзод

«…аввалин маротиба бону Шаҳзода Назарзода иқдом ба блогнависӣ бо забони тоҷикӣ кардааст. Соли 2003 блоги ӯ бо номи «Самарқанд-Малакут» арзи вуҷуд намудааст, ки аз шаҳри бостонии Самарқанд пахш мешуд.»

[10]

Имрӯз садҳо торномаҳо (блогҳо) бо забони тоҷикӣ амал мекунад. Гуфтан ҷоиз аст, ки бархе аз блогерҳои чирадасти тоҷикӣ берун аз Тоҷикистонанд ё бо забони тоҷикӣ наменависанд, лекин муҳим он аст, ки онҳо ё бо тоҷикӣ менависанд ё дар бораи воқеаҳои Тоҷикистон. Ин агар аз як ҷиҳат як роҳи афзоиши манбаҳои тоҷикӣ дар Интернет бошад, аз тарафи дигар симои Тоҷикистонро муаррифӣ мекунад. Аз блогнависон метавон рӯйхати дурудароз тартиб дод. Аммо Эраҷ Амон собиқ рӯзноманигори «Нигоҳ» (соли 2012) бо як руҷӯи касбӣ дар арафаи 100-солагии Матбуоти тоҷик ба торномаҳо (блогҳо)и тоҷикӣ дар асоси муҳтаво ва шумораи хонандагон даҳгонаи блогнависони тоҷикро муайян намуда буд, ки инҳоянд:

  1. Салими Аюбзод
  2. Саидюнуси Истаравшанӣ
  3. Султони Ҳамад
  4. Суҳбон Ҷалилов
  5. Рустам Назиров (Субҳонӣ)
  6. Зафари Мирзоён
  7. «Мардикорнома»
  8. Ҷовид Муқим
  9. Маҳбуби Ганҷалӣ
  10. Умед Ҷайҳонӣ

Ҳамчунин Эраҷ, Фирдавси Аъзам, Соҳибёри Толиб, Ворис, Бахтиёр, Камолиддин Абдуллоев, Наргис Қосимова, Носирҷони Маъмурзода, Орзу Карим, Фазлиддин Асозода ва Маликнеъматро ба қатори блогнависҳои фаъол шомил намуда буд. Аз таҳлилҳои ӯ бармеояд, ки таваҷҷӯхи мушариёни тоҷик ба блогҳо назаррас мебошад, масалан торномаи Салими то санаи 10 –уми марти соли 2012, 130 ҳазор хабар гирифта буданд. Ҳоло ҳарчанд шумораи аниқи торноманнигрони тоҷики маълум нест, вале ба назар мерасад, ки вазъият хубтар шуда, нафарони дигар ҷалб гардидаанд. Миёни блогнависони тоҷик як тифоқият дида мешавад, масалан дар бештари блогҳо ба рӯйхати блогҳои дигар нишон дода шудааст, ки хонандаро воридшавӣ водор месозад. Фарзан, дар блоги Салими Аюбзод бештар аз 40 блоги дигар нишон дода мешавад. Ошоноӣ бо блогҳои тоҷик кофист, ки дарёбем киҳо торнигорони тоҷик ҳастанд? Бештари онҳо аз доираи журналистон, сиёсатшиносон, таърихнигорону адибонанд. Дар саҳифаҳои онҳо навиштаҳои илмӣ, адабӣ, публисистӣ ва публисистӣ-бадеӣ ҷойгузин мегарданд. Ба унвони мисол, дар болгҳои Зафар Мирзоён, Умеди Ҷайҳонӣ, Саидюнуси Истарвашанӣ, хусусиятҳои имлӣ пурқувваттар, дар Салими Аюбзод, Фирдавси Аъзам ва Маликнеъмат бештар навиштаҳои бадей, дар Ҷовид Муқим, Носирҷон Маъмурзода, Фазлиддин Асозода, Наргис Косимова ва Сипеҳри Кароматуллоҳ, маводи публисистӣ, дар торномаҳои Маҳбуби Ганҷалӣ, «Мардикорнома», Субҳон Ҷалилов бошад навиштаҳо публисистӣ-бадеӣ мавқеи мустаҳкамтар доранд. Дар кулл, ҷиҳати фарқкунандаи блогҳо дар он аст, ки аксаран бо матолиби публисистӣ баромад мекунанд. Аз ин рӯ, як ҷузъи рӯзноманигории онлайнии тоҷикро метавон аз муҳтавои блогҳои тоҷикиву тоҷикистонӣ дарёфт.

Журналистикаи шарвандӣ[вироиш]

Масоили ҳуқукӣ[вироиш]

Ташаккули журналисттикаи интернетӣ дар Тоҷикистон[вироиш]

Пайвандҳои беруна[вироиш]

Маълумот дар бораи бузургтарин пойгогоҳҳои олайнӣ дар чаҳон ва Тоҷикистон[вироиш]

Ин ҷо ин матлабро бо англисӣ хонед[вироиш]

Эзоҳ[вироиш]

  1. Digital journalism Аз Википедияи англисӣ
  2. Саҳифаи 7-и китоби Умрилло Меликов. Иттилоот дар Интернет танзими: танзими ҳуқуқӣ. 2011. саҳ. 102
  3. http://www.ozodi.org/content/annual-world-wide-web-/25294201.html
  4. Digital journalism Аз Википедияи англисӣ
  5. Абдуҷалилов Фирдавс. Интернет журналистика ва муаммоҳои он дар Тоҷикистон. с. 17-21
  6. Ҳодии Камарайӣ. Интернет ва корбурди технологияи навин дар ВАО-и Эрон. (Рисолаи номзадӣ) с. 29-30
  7. Digital journalism. https://en.wikipedia.org/wiki/Digital_journalism#Blogs
  8. Умрилло Меликов. Иттилоот дар Интернет танзими: танзими ҳуқуқӣ. - Душанбе,2011. - С. 102
  9. Қонуни нав барои блогнависҳои рус.
  10. Эраҷи Амон. Даҳгонаи блогнависони тоҷик. “Нигоҳ” 11 марти соли 2012