Собири Тирмизӣ

Мавод аз Википедиа — донишномаи озод
Jump to navigation Jump to search

Адиб Шиҳобиддин Собир бини Исмоили Тирмизӣ аз шоирони маъруфи асри 12 милодӣ аст. Собир дар охири салтанати султон Ҷалолиддин Абдулфатҳ Маликшоҳи салҷуқӣ аз Тирмиз ба Хуросон омада, чанд сол дар мадрасаи Низомияти Ҳирот таҳсили илм намуд. Мероси боқӣ гузоштаи адиб Собир аз қасида, ғазал, қитъа, рубоиёт иборат аст. Девони ашъораш соли 1334 ҳиҷрӣ дар Теҳрон ба табъ расидааст.

«Адиб Собири Тирмизи яке аз бузургони шуарост, зеро ашхосе, ки лутфи сухани равон ва ширинро дармеёбанд ва ба зарофати сабк ва узубати баён ошно хастанд, бехтар хама медонанд, ки ашъори Адиб Собир дар равонии лутф ва дилангезии маъни ва хусни сабк чи макоме дорад ва аз хайси маонии дилнишин ва алфози азбу салим пас аз Рудаки ва Дакики хеч кас аз шуарои Туркистон мукаддам бар Собир нест» - бахо медихад Саид Нафиси. Адиб Собир соли 1078 дар шахри Тирмиз таваллуд шудааст. Давраи навраси ва камолоти у дар Тирмиз гузаштааст. Хаёти ин шоири шӯҳратёр, пешбарандаи анъанаҳои бузургтарин симоҳои адабиёту фарханг, фозили хушахлок ва ширинсухани зарифтабъ бисёр ибратбахш, серташвишу пур аз вокеахо будааст. Макоми баланди Адиб Собири Тирмизи ва шӯҳрати уро дар таърихи адабиёти форсу тоҷик бисёр тазкиранависони гузашта, шарқшиносони маъруф, олимони дигари Эрон, адабиётшиносони шурави ва донишмандону адибони номвари мо, махсусан устод Садриддин Айни, Бобочон Гафуров, А. Дехоти ва дигарон таъкиду таъин кардаанд. Дар ҳақиқат хам, Адиб Собири Тирмизи аз чумлаи шоиронест, ки дар таърихи тамаддуни адабии тоҷик мавкеи хос ва муносибе доранд ва бо эҷодиёти рангинашон дар пешрафти афкори иҷтимоию эстетикии халқ накшу таъсири мусбате гузоштаанд. Адиб Собирро яке аз амалдорони бонуфузи Хуросон - Абулкосими Али бинни Чаъфар, ки дар Нишопур истикомат дошта, зохиран козии он чо будааст, ба хизмат даъват мекунад. Дар аввалҳои хизмат шоир, харчанд дурии диёру наздикон ва гарибиро хис кунад хам, кадре хушхолу осуда будааст. Аммо баъди чанде у озору таадди дида, ба сабаби тухмати нолоике аз хизмат дур шудааст. Дар ин вокеаи нохуш аз обу нон, молу мулк ва хонаю чой чудо гаштааст, ки инхоро дар касидахояш ба мамдух як-як зикр кардааст. Зиёда аз ин ба Рован ном мавзеъ бадарга хам шудааст ва аз таъкиботу фитнаҳои мазҳаби зарархо дидааст:

То гашт гарди хотири ман хутбаи амал.
Масъуди Саъдвор кашидам гаромате.
Хабсе, ки доштам дар он хабс рах наёфт,
Дар гуши ман на бонги намозе, на комате.

Адиб Собир аз таъкиботу фитнаҳои мазҳаби зарарҳои бисёре дидаву озодии мазҳабиро хуш дидааст. Хаёти минбаъдаи Адиб Собир дар дарбори Султон Санчари Салчуки гузаштааст. Дар муддати кутохи шоири дарбор буданаш Султон Санчар чунон ба вай эътикод баст, ки уро ҳамчун шахси боварибахши давлати ба сифати сафири расми ба Хоразм мефиристад. Хамин тавр аз соли 1142 сар карда, Адиб Собир дар Хоразм зиндаги кардааст. У аввалхо дар дарбори шох Отсиз ҳамчун шоири номдор, сониян ҳамчун ходими намоёни давлати маркази хурмат мебинад. Отсизи Хоразмшох хамеша кушиш мекард, ки бо Мавр мунокиша кунад, аммо бо шарофати Адиб Собир як навъ муносибати муътадил нигох дошта мешуд. Аз ин сабаб дар дили Отсиз нисбати Адиб Собир кина сар мезанад ва хамеша дар паси азобу шиканча додани шоир мешавад:

Чу хок хорам аз ин рӯзгори сангдил.
Ки хоквор надорам ба назди халқ махал.
Хамеша чашми халал суи холи ман нигарад.
Гумон барам, ки бад-у ошик омадааст халал.

Гузашта аз ин Отсиз аз пайи пинхони куштани худи хокими маркази- Султон Санчар мешавад. Ин накшаро Адиб Собир пай мебарад ва нишони он ду шахси кушандаро навишта, дар соки музаи пиразане ба Мавр равона мекунад. Накшаи Отсиз, ки амали намешавад, акнун тамоми кувваашро паси куштани худи Адиб Собир равон мекунад:

Эй ачаб обу хавоест дар иклими хунар,
Ки ба бустони хунар хор дамад настаранам.
Эй дарего, ки чу гул умри сабукхез бирафт.
Ки нахандид зи икбол гуле дар чаманам.
Дар пайи ман чи фитодаст фалак, хеч магар.
Ман на бардоштаи хусрави душманфиканам!
Не, макун, шохо дарёб, ки гар кушта шавам,
Барнаёяд хама олам ба баҳои кафанам.

Шоир рӯзҳои башумори умри хешро дар парешони ва азоби сахти рухи паси сар кардааст. Фурсати аз Хоразм баромада рафтан муяссар намешавад ва одамони Отсиз уро дастгир карда хонаашро зеру забар мекунанд. Адиб Собир дар тагаззули яке аз касидахояш бо мукоисае ниландудии руи худро аз захми даст чунин ишора кардааст:

Фалак чу руйи ман аз захми даст ниландуд.
Зи ашки дида бар у катра- катра чун симоб.

Руйи ниландуди худро аз захми даст ҳангоми бадаргаи мачбури дидааст, аммо ҳангоми марги фочеави азобҳои сахти нобакоронро зиёдтар хис намудааст. Ва инак соли 1147 шоири ширинсухан, ходими давлати бо азобу ранчи беохир ва дасту пои баста дар яке аз шабҳои тирамох дар Хоразм зуран ба Амударё гарк кунонида шуд. Адиб Собир осори бое доштааст ва сохиби девони бузурге будааст. Вале осори у то замони мо пурра омада нарасидааст ва нусхаҳои девонаш хам хеле камёбанд. Хушбахтона, ба адабиётшиносони мо муяссар шудааст, ки ду нусхаи дастнависи девони уро дар ибтидои солҳои 60-ум аз китобхонаҳои Англия ба даст дароранд. Якеи ин девонхо тахти раками 911 дар китобхонаи Ҳиндустон, Оффиси Британия нигох дошта шуда, дигараш бо раками 540 or psi 656 дар музеи машхури давлатии ин кишвар махфуз аст. Шоири ширинадои малехгу ва покизаназм хам бо шаклу мазмуни эҷодаш ва хам бо истеъдоди сиёсатдониаш аз шахсиятҳои шинохтаи гузашта мебошад. Хусни эстетикии чозибаи нихони ва ширинию равонии гуфтахояш бебахоянд ва у дар боби услуб ва равияҳои эҷоди ҳамчун давомдихандаи анънаҳои кадимтарин, хусусан анъанаи устод Рудаки эхтироми махсус дорад. Адиб Собир равияҳои демократи ва миллии назмро, ки аз давраи Сомониён ибтидо гирифта буданд, собиткадамона давом додаст ва эҷодиёти худро дар рухияи ифодаи оҳангҳои халқи зиндадилона, мазмунҳои гуманистии инсони ва тасвирҳои реалию садои дили шахсони озодфикр ташхис намудааст .

Соки каме карини кадах кун шаробро,
Мутриб, яке ба захми адаб кун рубобро.
Чом аз киёси обу май аз чинс оташ аст,
Соки , ба ёди маркаби оташ кун обро.


Диламро дида ошик кард, ошик,
Ки дилро ишк лоик буд, лоик,
Маро доранда маъшук аст, маъшук,
Дилам пайваста ошик аст, ошик.
Бад-он дилбар супурдам дил, ки дорад,
Чамолаш чумлаи хусни халоик.
Эй бо ту дилам хама вафо карда,
Бо ман дили ту хама чафо карда.
На ухдаи ошики ба сар бурда,
На ваъдаи мардуми вафо карда.
Моро ба болои ишк рах дода,
В-онгах ба миёни рах рахо карда.

Сафари Арабистон Дар дуньёи фарог гашту гузор карда мохияти зиндагиро хартарафа дарк карда тачрибаи фаровон меандохт. У шахсоне бармехурд ва одамонеро медид, ки бо вучуди донною хирадманди бенавоъ хастанд. Вале ба залолату гам даст намедиханд ва мудом мисли шох сарбаланд мегарданд. Адиб Собир натичаи ин мушохидаи худро дар китъае ин навъ изхор кард:

Хар чанд бувад мардуми доно дарвеш,
Охир бувад аз тавонгарон нодон беш
Онро набувад чох чумолаш шуд беш
Вин шох бувад хамеша аз дониши хеш

Адиб Собир бо таъсири хар гунна вазъияту холатхо бо дигаргунии вазъияти сол ва манзарахо рохравон шеърхо мехонд. Дар бахорон лолаи сер об сабзаи тар ва гулхои рангобаранги дашту даман домани рову бог ва талу водихоро дида неъматхои алвони он табиати наку ва гулхои зебои он парандахои хушлахнаш чун ҳазор достон навхагари мекард. У рох мерафт ва ишку зебоии хаёти човид тачаддуди олами зинда ва хусни зебоии онро бесуруд, оҳанги диловези табеатро бо садои дили инсон мехрубон пайваст месохт.

Чахон чавон шуд аз ин навбахори тозачавон,
Бар ин чавон нигару тозадор чону равон.
Агар зи барф сари кух буд чун сари пир,
Зи акси лола сари пир шуд чу руи чавон.

Бозгашт ба Ватан Шаби 17-хуми июни соли 1125. Ситорахои осмон чун нури чарогхои шахри дур гох хираю гор равшан менамуданд. Пас аз гармии баланди рузона хавои шабона нарму мулои метофт. Атроф хомуш буд Адиб Собир дар хонаи Сайкали ба сафари ватан тайёри медид. Сайкали аспе омода сохта буд дустон ба истироб якдигарро огуш кашиданд Адиб Собир ба асп савор шуд: Хайр Сайкалии азиз, ман некихои туро фаромуш нахохам кард. Ту ба ман хеле хизмат кард карди нону намак ва хонаю чой доди. Амир марро хор дошт, ба дарга кардани шуд вале ту некии зиёде карди ки намедонам кай посурашро мебарорам. Дар ин бора фикр накун, Собир. Дустон ба кадом руз даркоранд? Хизмати ту холо дар пеш аст, нассиб бошад боз дида ба дидор мерасад ва боз мо бо хам сухбат хохем кард бо тези чавоб гардонд Сайкали. Хайр дустони азиз. Хайр Насими, некии ту ба ман зиёд аст. Хизмати туро ман аз хотир намебарорам хайр саломат бошетон. Нассиб бошад, боз хамидигарро мебинем. Адим Собир баъди солхои овора гарди дар хоки Хуросон аз Чайхун гузашта ба ватан расид холо ба хонаашон ба назди падару модар ва зану фарзанд мерафт. Ба назараш оилаашон мисли пештара ному номдор менамуд. Падари бузургвораш Адиб Исмоили хирадманд хамон хел нурони ва обруманд метофт. Хайл мекард, ки модараш Садорат-отун бо ташвиши корхои рузгор банд аст, писарчааш Али бо бози машгул ва завчааш Манзилат бо хусну чамоли тоза ва табассуми ширин машгули хурок пазист… Вале у аз рохи дур омада тухфаю савгое надорад. Ба Али чи тухфа медихад? Ба дигарон чи? Ногахон андеша кард, ки аз бас, ки аз чудоиаш солхо гузаштааст, дар ин байн дар ахволи оилаашон дигаргуние шудагист. У аз

Оворагию дарбадари бо ду дасти хуш меояд. Аз хизмат хеш чиз карда натавонист балки азобхо кашида, ба тухмат печид холо зудтар хона рафта каринону пайвандонро бинад, ба дидори падару модар расад бас.

Адиб Собир нигохубини хонаю чойро зарур медонист хизмати модар аз он хам заруртар буд. Пас аз солхои чудои аз зану фарзанд зиндагонии якчоя боз бештар хушу гуворо менамуд. Бинобар ин аз дил мегузаронд, ки дигар сафар нахохад кард ва ба талабу хохишхо гуш нахохад дод. Фарогати зиндагиро аслан дар оромии оилави дида, онро меписандид барои хирадманд анисию хамдами ва сухбати пайвандону наздиконро аз тамоми чизхо бехтару авлодтар хисобид. Хаёти хирадмандро бо cе чиз: бодаи хакимона, “Дафтари илм” ва “Сухбати ёрону хешон” хушу пойдор дида гуфт:

Се чиз аст он ки наздики хирадманд
Шавад з-он харсе хосил унси эшон,
Яке бода асту дигар дафтари илм,
Се дигар: сухбати ерону хешон

Сафар Шабе аз шабхои тирамохи соли 1107. Сардии хавои намнок омехта бо шамоли нофорам ба кас таъсири ногувор мекард. Аз хунуки бадан меларзид Собир дар равшании шамъ асп зин мекард. Шокир борхалтаи сафари уро дуруст менамуд. Садорат-отун гам гамноку парешон дар суфаи айвон меистод. Адиб Исмоил дар назди зини асп ба Собир ким чихо мегуфт, зохиран насихат медод. Манзилат Али-ро ба даст бардошта дар кунчи айвони хона дар нимторикии равшании нури шамъ беист мегирист. Собир низ парешон хаёлолуд ба манзилат нигариста мемонд. Дили онхо аз дигарон зиёдтар об мешуд ба истиро бо хаячон омада, фишор мехурд. Вале бо вучуди ин онхо бекарори намекарданд ва ба хамдигар нигариста гуё таскин меёфтанд… вакти хайрохуш расид. Хама ахли оила ба руи хавли меистоданд сардии шабонаи хаворо хис намекарданд. Хама истиробу хаячон доштанд. Гами чудои вазнин метофт, дар дилхо азоби гарон буд гиряю рикати кариб хама дар хомушии тираи хавои сард ва равшании хираи шамъи нимсухта хис мегардид…

Омад шикаста дил шуд зулфи пуршикам
Вакти рахили манн бари ман дилбари ман.
Дасташ зи зулф мушк пароканда бар камар,
Чашмаш зи ашк лола равон карда бар суман
Уро видоъ кардаму сабрам видоъ кард,
Оре, видоъи сабр бадтар дар гаму хазан.

Адабиёт[вироиш]

  • Абдулманнони Насриддин.Куллиёт; ҷ.1.-Хуҷанд, 2013.- с.373-377