Арсен

Арсен, ₃₃As
Арсен
Талаффуз	/ˈɑrsnɪk/; (ARS-nik); as an adjective: /ɑrˈsɛnɪk/; (ar-SEN-ik);
Номи дигар	arsenic
Аллотропҳо	grey (most common), yellow, black
Намуди зоҳирӣ	хокистарранги метталӣ
Вазни атомии муқаррарӣ Ar, std(As)	74.921595(6)
Арсен дар ҷадвали даврӣ
	германий ← арсен → селен
Рақами атомӣ (Z)	33
Гурӯҳ	гурӯҳи 15 (гурӯҳи азот)
Давр	даври 4
Блок	p-блок
Категорияи элемент	Нимметалл
Конфигуратсияи электрон	[Ar] 3d10 4s2 4p3
Электронҳо аз рӯӣ ҷилд	2, 8, 18, 5
Хосиятҳои физикӣ
Фаза дар ҲФМ	сахт
Нуқтаи сублиматсия	887 K (615 °C, 1137 °F)
Зичӣ (наздик ба ҳ.х.)	5.727 гр/см3
ҳангоми моеъ будан (дар н.г.)	5.22 гр/см3
Нуқтаи сечанда	1090 K, 3628 кПа
Нуқтаи бӯҳронӣ	1673 K, ? МПа
Ҳарорати гудозиши хос	grey: 24.44 кҶ/мол
Ҳарорати буғшавии хос	34.76 кҶ/мол (?)
Гармигунҷоиши молярӣ	24.64 Ҷ/(мол·К)
Хосиятҳои атомӣ
Дараҷаҳои оксидшавӣ	−3, −2, −1, +1, +2, +3, +4, +5 (a mildly acidic oxide)
Электроманфиият	Ҷадвали Полинг: 2.18
Қувваҳои иондоршавӣ	1-ум: 947.0 кҶ/мол ; 2-юм: 1798 кҶ/мол ; 3-юм: 2735 кҶ/мол ; (бештар) ;
Радиуси атом	эмпирикӣ: 119 пм
Радиуси ковалентӣ	119±4 пм
Радиуси Ван дер Ваалс	185 пм
	Color lines in a spectral rangeХатҳои спектрии Арсен
Дигар хосиятҳо
Сохтори булӯрӣ	rhombohedral
Васеъшавии ҳароратӣ	5.6 µm/(m·K) (at r.t.)
Гармигузаронандагӣ	50.2 W/(m·K)
Муқобилияти нисбӣ	333 nΩ·m (дар 20 °C)
Тартибории магнитӣ	диамагнетик
Таъсирпазирии магнитӣ	−5.5·10−6 см3/мол
Модули Юнг	8 ГПа
Модули чандирии ҳаҷмдор	22 ГПа
Сахтии Моос	3.5
Сахтӣ аз рӯи Бринелл	1440 МПа
Рақами CAS	7440-38-2
Таърих
Кашф	Кимиёгарони арабӣ (before AD 815)
Изотопҳои асосии арсен
γ	–
β+	74Ge
γ	–
β−	74Se
	дидан; баҳс; вироиш; \| пайвандҳо

33	Марги муш
As 74,921
3d¹⁰4s²4p³

Арсен (аз лот. Arsenicum, As), маргимуш — унсури химиявии гурӯҳи V ҷадвали Менделеев; рақами атомиаш 33, массаи атомиаш 74,921. Кристалли хокистарранги фӯлодгун.

Изотопҳо

Изотопи собити арсени табиӣ 75As аст. Дар қишри Замин массаи арсен 1,7·10-4 %, бештар дар намуди минералҳои сулфурӣ (мас., арсенопирит, аурипигмент ва ғ.) дучор мешавад. Пайвастҳои арсенро дар истеҳсоли шиша ва чинӣ, ҳангоми коркарди пӯст ва мӯина, дар соҳаи кишоварзӣ (чун заҳри химиявӣ) кор мефармоянд. Пайвастҳои арсен дар тиб низ чун дору истифода мешаванд. Бо мақсади табобат пайвастҳои органикӣ ва ноорганикии арсенро кор мефармоянд. Ба пайвастҳои ноорганикии арсен ангидриди арсен, маҳлули арсенити калий, арсенати натрий ва ғ. мансубанд. Ангидриди арсенро дар амалияи стоматологӣ кор мефармоянд. Арсенити калий ва арсенати натрий якҷоя бо стрихнин ба таркиби доруи «Дуплекс» дохил карда мешавад (онро ҳангоми камхунии сабук таъйин менамоянд). Пайвастҳои органикии арсен ба спирохетҳо, лейшманияҳо, амёбаи исҳоли хунин, трипаносомҳо, плазмодияи вараҷа, трихомонадҳо, баъзе гелминтҳо таъсир мерасонанд.

Корбурдҳо

Истифодаи доруҳои арсен барои одамони аз 50-сола боло, инчунин ҳангоми бемориҳои шадиди сироятӣ (зуком, ангина), бемориҳои шадиди меъдаю рӯда, решмарази меъда, амрози дилу рагҳо, гепатитҳо, нефритҳо, омоси гурда, диабети қанд, бемориҳои ҷоғар, диатезҳои хунрез, камхунии вазнин, сил, бемориҳои илтиҳобии пӯст, амрози чашм ва силсилаи асабҳои марказӣ ҷоиз нест. Ҳамаи пайвастҳои ҳалшавандаи арсен заҳри қотил мебошанд. Бо мақсади пешгирии заҳролудӣ дар корхонаҳои саноатӣ бояд қоидаҳои беҳдошт ва муҳофизати меҳнат риоя гарданд. Пӯшидани либоси махсус, ҳаво додани ҷои кор, истифодаи респиратор, дастпӯшак, айнаки муҳофизатӣ, баъди кор оббозӣ бо оби ширгарм (бе собун) аз ҷумлаи тадбирҳои пешгирии заҳролудӣ аз арсен мебошанд. Хусусан мунтазам аз назорати духтур гузаштан аҳамияти калон дорад. Чунин коргарон бояд ҳар рӯз шир истеъмол намоянд. .

Эзоҳ

↑ (2016) «Atomic weights of the elements 2013 (IUPAC Technical Report)». Pure and Applied Chemistry 88 (3): 265–91. doi:10.1515/pac-2015-0305.
↑ Gokcen, N. A (1989). «The As (arsenic) system». Bull. Alloy Phase Diagrams 10: 11–22. doi:10.1007/BF02882166.
↑ (2004) «Stabilized Arsenic(I) Iodide: A Ready Source of Arsenic Iodide Fragments and a Useful Reagent for the Generation of Clusters». Inorganic Chemistry 43 (19): 5981–6. doi:10.1021/ic049281s. PMID 15360247.
↑ Cverna, Fran (2002). ASM Ready Reference: Thermal properties of metals. ASM International. pp. 8–. ISBN 978-0-87170-768-0. pdf.
↑ Lide, David R., ed. (2000). "Magnetic susceptibility of the elements and inorganic compounds". Handbook of Chemistry and Physics (PDF) (81 ed.). CRC press. ISBN 0849304814.
↑ Weast, Robert (1984). CRC, Handbook of Chemistry and Physics. Boca Raton, Florida: Chemical Rubber Company Publishing. pp. E110. ISBN 0-8493-0464-4.

Адабиёт

Арсен / Т. Идрисов // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] / сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2023, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.

[CIAAW2013-1] (2016) «Atomic weights of the elements 2013 (IUPAC Technical Report)». Pure and Applied Chemistry 88 (3): 265–91. doi:10.1515/pac-2015-0305.

[Gokcen1989-2] Gokcen, N. A (1989). «The As (arsenic) system». Bull. Alloy Phase Diagrams 10: 11–22. doi:10.1007/BF02882166.

[3] (2004) «Stabilized Arsenic(I) Iodide: A Ready Source of Arsenic Iodide Fragments and a Useful Reagent for the Generation of Clusters». Inorganic Chemistry 43 (19): 5981–6. doi:10.1021/ic049281s. PMID 15360247.

[4] Cverna, Fran (2002). ASM Ready Reference: Thermal properties of metals. ASM International. pp. 8–. ISBN 978-0-87170-768-0. pdf.

[5] Lide, David R., ed. (2000). "Magnetic susceptibility of the elements and inorganic compounds". Handbook of Chemistry and Physics (PDF) (81 ed.). CRC press. ISBN 0849304814.

[6] Weast, Robert (1984). CRC, Handbook of Chemistry and Physics. Boca Raton, Florida: Chemical Rubber Company Publishing. pp. E110. ISBN 0-8493-0464-4.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]