Барбат

Мавод аз Википедиа — донишномаи озод
Jump to navigation Jump to search
Барбат
Oud - MIM PHX.jpg
جعبه اطلاعات ساز
هورن‌بوستل-زاکس 321.321-6
سازهای مرتبط

Барбат (форс. بربط‎) — сози қадимии тории захмавии мусиқӣ аз ихтирооти мардумони эронинажод.

Решашиносӣ[вироиш]

Барбат аслан калимаи форсӣ буда, аз ду қисмат – «бар» (ба маънои сина, паҳлу) ва «бат» (мурғобӣ) таркиб ёфтааст.

Сохт[вироиш]

Косаи барбат бар тақлиди синаи мурғобӣ (дастааш кӯтоҳ) сохта шудааст. Аввал чунин навъи барбат маъмул буда, дар аҳди хилофати араб онро барбати шабутӣ (дастакӯтоҳ) меномиданд.

Таърих[вироиш]

Барбат дар замони салтанати Сосониён дар байни арабҳо шуҳрат ёфт. Аввалин арабе, ки барбат ро ба кишвараш бурда, навохтани онро ба ҳамдиёронаш ёд дод, Наср ибни Ҳорис ибни Калада аст. Барбат аввал дар Ҳиҷоз, сипас дар диг. шаҳрҳои араб маъмул гашт. Навозандагон онро дар бағал гирифта бо захма менавохтанд. Бино ба тавсифи Асадии Тусӣ («Луғати фурс») ин соз назди аъроб бо номҳои «ал-Барбат» ва «ал-Уд» машҳур будааст. Сози форсиён будани Б.-ро Абдуллоҳ Котибии Хоразмӣ («Мафотеҳу-л-улум») ва Ибни Хурдодбеҳ ёдрас шудаанд. Ибни Хурдодбеҳ дар асараш «ал-Лавҳу-л-малоҳӣ» навиштааст: «мусиқии форсиён бо барбатҳо ва чангҳост ва ин созҳо аз они эшон аст. Форсиён барои барбатҳо нойро баргузиданд ва барои танбӯрҳо дуной ва барои таблҳо сурнай ва барои чангҳо зангро». Барбат аввал аз 4 тор, яъне бам, зер, мусаллас, мусанно иборат буда, ба қавле Форобӣ ба он тори панҷум – «мутлақ»-ро илова кардааст. Бо мурури замон ҳофизону оҳангсозон, навозандагону мусиқишиносони форс-тоҷик – Иброҳим ва Исҳоқи Мавсилӣ (а-ҳои 8–9), Залзали Розӣ (а. 8), Исои Барбатӣ (а. 10) ва диг. тору парда, усулҳои навозиш ва сохти Б.-ро тағйиру такмил додаанд. Суннати иҷроии Б. дар замони Сомониён (819–1005) ва садаҳои баъдӣ хеле рушд намуда, устодоне чун Абулаббоси Бахтиёр, Исои Барбатӣ, Ротибаи Барбатӣ (а-ҳои 9–10) ва диг. дар ин соз асарҳои бисёре тасниф кардаанд. Б. аз а-ҳои 12–13 ба Аврупо интиқол ёфта, дар дастаҳои ҳунарӣ истифода шудааст.

Нигаред[вироиш]

Эзоҳ[вироиш]

Адабиёт[вироиш]

  • Донишномаи Шашмақом. Д., 2009;
  • Раджабов А. Борбад, эпоха, традиция и новаторства. Д., 2010;
  • Раҷабов А. Эҷод ва иҷрои мусиқӣ дар садаҳои 1V – V11. Д., 2011
  • .ابوالنصر فارابی. کتاب بزرگ موسیقی. تهران، ۱۳۷۵ هـ. ش؛
  • ابو علی ابن سینا. دانشنامه. (موسیقئ دانشنامه). سه رسالۀ فارسی در موسیقی. تهران، ۱۳۷۶ هـ.
  • ش؛ کاتبئ خوارزمی. مفاتیح العلوم.تهران، ۱۳۴۶ هـ. ش؛
  • فرهنگ رشیدی. تهران، ۱۹۶۳؛
  • فرهنگ فارسی. تهران، ۱۹۶۳؛
  • فرهنگ عمید. تهران، ۱۹۶۶.

Сарчашма[вироиш]

Энсиклопедияи Советии Тоҷик Мақола дар асоси маводи Энсиклопедияи Советии Тоҷик навишта шудааст.