Манучеҳри Домғонӣ

Аз Википедиа
Ҷаҳиш ба: новбари, Ҷустуҷӯи
منوچهری
Манучеҳри Домғонӣ
Зодрӯз 1000
Зодгоҳ Домғон
Даргузашт 1040
Вазифа шоир

Манучеҳри Домғонӣ - яке аз шоирони форсу тоҷик мебошад. Манӯчеҳрӣ (хатти ниёгон: منوچهری) Соли вафоташ 10401041 аст. У дар дарбори Масъуд умр ба сар бурдааст. Манучехри устоди касидаҳои васфи мебошад. У касидаҳояшро бо васфи баҳор ё тирамох сар мекунад. У танҳо манзараҳои баҳору хазонро тасвир мекунад.

Бештар у кӯҳу дашт, бог, паррандаҳо, гулу баттаҳо абру борон аст.
Манучехри яке аз шоирони машхури аввалҳои асри ёздахуми милоди аст.

Таърихи таваллуди уро дар охири карни чаҳоруми хичри дар Домғон, вафоташро соли 431х.- 1040м. тахмин карданд. Меросе, ки аз шоир боки мондааст, ягона девони у мебошад, ки аз касоид, ғазалиёт, рубиёт ва китъаот иборат аст.

Манучехри соли 1000-дар Домғон ба дунё омадааст. Номаш Аҳмад, номи падараш Қавс ва тахаллусаш Манучеҳрист. Пас аз касби камол ба дарбори Ғазнавиён меояд. Азбаски Манучеҳри шоири ҷавону боғайрат буд, дар дарбор ба максади ҳосидон гирифтор шудааст. Аз руи гуфти худи у чохилони камфазл аз нотавонбини ҳостаан, ки уро беобру сохта аз хизмат дур намояд. Вале Манучехри дар касидаҳояш ин гурӯҳи бадандешро фош намуда ва аз онҳо касд гирифтааст. Ба пайдоиши ҳодисаи нохуши хасадхури замонаи нобаробару ихтилофчуй шоир айбдор буд. Манучехри дар айни чавони, дар чилсолаги, соли 1040- вафот кардааст.J Дар девони шоир касидаи, китъа ва ғазалҳои у гирд омадаанд. Назари ичтимойии у ба оламу вокиаҳои замона нисбат ба муосиронаш Унсурию Фаррухи амик ва вусъатнок аст. Яъне Манучехри муҳокимаҳои танкидию иҷтимоӣи зиёд дорад ва бо хасби ҳоллу шикоят низ ба мазаммати нобаробарию чавру ситами рӯзгор кушидааст. Дар ин маъни касидаи ба ном {Шамъият}-и у ахамиятбахш аст. Шоир ба шамъ ру оварда аз гаму кулфат, татҳои, дардҳои айём ва беокибатию бемехри сузу гудох намудааст:

Ту маро монию ман хам мар туро монам хаме,
Душмани хешем хар ду бар-дустдори анчуман.
Хештан сузем хар ду бар муроди дустон,
Дустон дар рохатанд аз мову мо андар хазан.

Дар шеърҳои баҳоронаи Манучехри тавсифи гулу парандагон мавкеи ҳос дорад. Камтар гулу парандае мондааст, ки у ном нагирифта ва бо хусусиятҳои ҳосу фарки байнихамиашон тасвир накарда бошад. Дар банди мусаммате сифати кабк хусусият ва дунъёи асрорангези ин паррандаи хушилҳомро ин андоза зебо ва реалии нигоштааст.

Ҳангоми баҳор асту ҷаҳон чун бути Фархор,
Хез, эй бути Фархор, биёр он гули бехор.
Он гул, ки мар онро битавон хурд ба хушши,
В-аз хурдани у руй шавад чун гули пурбор.
Он гул, ки маро уро бувад ашчор, ба ангушт,
В- омад шуданаш бошад ашчор ба ашчор.
Он гул, ки ба гирдаш-дар нахланд фаровон
Нахлаш маликонанд ба гирд андару ахрор.
Хамвора ба гирди гул тайёра бувад нахл,
В-ин гул ба суи нахл бувад доим тайё.
Дар сояи гул бояд хурдан маи чун гул,
То булбули кавволат бархонад ашъор.

Тарҷумаи ҳол[вироиш]

Абуначм Ахмад ибни Кавс ибни Ахмад (соли таваллудаш номаълум-вафоташ такрибан 1040, Газнин), яке аз шоирони қасидасарои форсу тоҷик ба хисоб меравад. Шоир овони кудакиро дар Домгон гузаронида, тахсили ибтидоиро низ он чо ба поён расонида аст. Манучехри Домгони аввалҳо дар дарбори Фалакулмаоли Манучехр ибни Кабус (1012-31) зиста ё ба даргохи у робитае доштааст (тахаллуси Манучехри ихтиёр карданаш аз ин чост). Манучехри Домгони аз хурдсоли кувваи ҳофизаи мустахкам дошта, ба шеъргуи пардохтааст. Баъд аз он ки дар шоири шухрат пайдо кард, ба дарбори Масъуд ибни Махмуд (1030-41) омада, сохиби обру ва эътибор гардид. Баъзе шоирони дарбор равнаки кори уро дида натавониста, ба вай хасад бурдаанд ва аз паи озораш шудаанд. Мероси адабии Манучехри Домгони дар девоне фароҳам омадааст, ки с.1959 дар Техрон ба табъ расидааст. Девон 57 касида, 11 мусаммат, 20 китъа, 6 рубои ва якчанд касидаи нотамому байтҳои парокандаро дар бар гирифтааст. Кисми зиёди касидаҳои шоир ба Масъуд ва амалдорони вай, дутоаш ба Манучехр ибни Кобус бахшида шудаанд. Дар касидаҳои Манучехри Домгони чуз мадхи шахсони чудогона, оид ба баъзе вокеаҳои таърихии давр ишораҳо хастанд, ки барои омузиши таърихи замони шоир аз ахамият ҳоли нестанд. Махсусан хамон касидаҳои Манучехри Домгони чолиби таваччуханд, ки дар онҳо чашнҳои халқии Наврӯз, Мехргон, Сада ва инчунин тарзи тайёр кардани май (дар ин боб шоир анъанаи Рудаки ва Башшори Маргазиро идома додааст) бо таъбу завки баланд тасвир шудаанд. Тагаззулоте, ки Манучехри дар пайравии шоирони араб гуфтааст, агарчи бештар ба мавзуъҳои анъанавии адабиёти араб оиданд (дашту биёбон, корвон, уштур, ситораҳо, чудои аз маъшука, ҳотироти вокеаҳои рох ва монанди инҳо), таклиди махз набуда, рангу тобиши ҳос доранд.

Манучехри Домгони дар адабиёти форс-тоҷик ба сифати ихтироъгари шакли шеърии мусаммат машхур аст. Мусамматҳои у дар шакли мусаддас гуфта шудаанд. Дар аксари мусамматҳои Манучехри мисраъҳои хар банд ба чуз мисраи охир хамкофия мебошанд ва мисраи охирини бандҳо то поёни шеър низ ба як кофия омада, бандҳоро бо хам мепайвандад. Дар девони Манучехри Домгони навъи дигари мусаммат низ дучор меояд, ки дар он хамаи шаш мисраи хар як банд хамкофияанд (аааааа, бббббб, вввввв ва гайра). Мусамматҳои Манучехри Домгони асосан дар васфи баҳор, хазон, ангур, маю соки ва тахнияти чашнҳои Наврӯз, Мергон, Сада буда, аксар ба мансабдорон ва шахсони бонуфузи давр бахшида шудаанд. Чи дар кисмати тагаззули касида ва чи дар мусамматҳои Манучехри Домгони, васфи баҳор ва хазон чои асосиро ишгол мекунад. Шоир хусну таровати баҳор ва домони пурнеъмати тирамохро бо санъати баланд тасвир кардааст. Воситаҳои тасвири бадеи дар ашъори Манучехри Домгони фаровон буда, бо камоли устоди истифода шудаанд. Шоир дар истифодаи ташбех ва тавсиф хунарнамоиҳо карда, як микдор ташбехҳои тозаю латиф эҷод намудааст. Ашъори Манучехри Домгони умуман ба забони содда ва услуби равон эҷод гардидаанд. Вай аз пайравони сабки хуросони буд. Дар мусаммат ва ташбиби касидаҳои шоир таркибу ибораҳои печдарпечи аз фахм дур такрибан мушохида намешаванд. Вале дар кисми мадхии касидаҳои у ибораву таъбирҳои анъанавии мураккаб кам нестанд. Дар ин навъ касидаҳо ва махсусан касидаҳое, ки дар пайравии шоирони араб суруда шудаанд. Манучехри Домгони калима ва ибораҳои арабиро бештар кор фармудааст. Аз ин чихат дар сабки эҷодии шоир нохамвориҳо ба назар мерасанд.

Меросе, ки аз шоир боки мондааст, ягона девони у мебошад, ки аз касоид, ғазалиёт, рубоиёт ва китъаот иборат аст. Дар ин маъни касидаи ба ном «Шамъият»-и у ахамиятбахш аст. Шоир ба шамъ ру оварда, аз гаму кулфат, танҳои, дардҳои айём ва беокибатию бемехри сузу гудоз намудааст:

Ту маро монию ман хам мар туро монам хаме,
Душмани хешем хар ду бар дустдори анчуман.
Хештан сузем хар ду бар муроди дустон,
Дустон дар рохатанд аз мову мо андар хазан.

Дар шеърҳои баҳоронаи Манучехри тавсифи гулу паррандагон мавкеи хос дорад. Камтар гулу паррандае мондааст, ки у ном нагирифта ва бо хусусиятҳои ҳосу фарки байнихамдигариашон тасвир накарда бошад. Дар банди мусаммате сифати кабк хусусият ва дунёи асрорангези ин паррандаи хушилҳомро ин андоза зебо ва ҳақиқӣ нигоштааст.

Аз Касоид[вироиш]

Ҳангоми баҳор асту ҷаҳон чун бути Фархор,
Хез, эй бути Фархор, биёр он гули бехор.
Он гул, ки мар онро битавон хурд ба хуши,
В-аз хурдани у руй шавад чун гули пурбор.
Он гул, ки мар уро бувад ашҷор, ба ангушт,
В- омад шуданаш бошад ашҷор ба ашҷор.
Он гул, ки ба гирдаш дар нахланд фаровон
Нахлаш маликонанд ба гирд андару ахрор.
Хамвора ба гирди гул тайёра бувад нахл,
В-ин гул ба сӯӣи нахл бувад доим тайёр.
Дар сояи гул бояд хурдан майи чун гул,
То булбули кавволат бархонад ашъор.
То бод ба май дарфиканад мушк ба харвор.
Он караи борон бин аз абр чакида,
Гашта сари хар барг аз он катраи пурбор.
Овехта чун риштаи дасторчаи сабз,
Симингирехе бар сари хар решаи дастор.
Ё ҳамчу забарчадгун як риштаи сузан
Андар сари хар сузан як луълуи шахвор.
В-он катраи борон, ки фуру резад шабгир,
Бар тарфи чаман бар ду рухи сурхи гули нор…
Пиндори, табҳолаи хурдак бидамидаст,
Бар гирди акики ду лаби дилбари айёр.
В-он катраи борон, ки фуруд ояд аз шох
Бар тоза бунафша на ба таъчил ба идрор.
Гуи ки машота за бари фарки арусон
Мовард хамерезад борик ба микдор.
В-он катраи борон, ки барафтад ба гули сурх,
Чун ашки арусест барафтода ба рухсор.
В-он катраи борон, ки барафтад ба сари хеш,
Чун катраи симоб аст афтода ба зангор.
В-он катраи борон, ки барафтад ба гули зард,
Гуи, ки чакидаст гули зард ба динор.
В-он катраи борон, ки чамад бар гули хайри,
Чун катраи май бар лаби маъшукаи майхор.
В-он катраи борон, ки барафтад ба суманбарг,
Чун нукта сафедоб бувад аз бари тумор.
В-он катраи борон зи бари лолаи ахмар
ҳамчун шарари мурда фарози алами нор.
В-он катраи борон зи бари савсани кӯҳи,
Гуи, ки сурайёст бар ин гунбанди даввор.
Бар барги гули насрин он катраи дигар,
Чун катраи хай бар занахи луъбати Фархор.
Он доираҳо бингар андар шамари об,
Хар гах, ки дар он об чакад катраи амтор.
Чун маркази паргор шуд он катраи борон,
Сад доира дар доирае кард ба як бор.
Марказ бишавад доираро катраи борон,
В-ин доираи об ба сони хати паргор.
Он доирапаргор аз он чой бичунбад,
В-ин доира дар чунбиш саъб орад рафтор.
Хар гах, ки аз он доира ангезад борон,
В-аз бод дар у чину шикан хезаду зуннор
Гуи аламе аз сақалотуни сапед аст
Аз боди чаханда мутахаррик шуда нахмор.
В-он гох фуру борад борони бақувват,
Гирад шамари об дигар сурату осор…

Аз Мусамматот[вироиш]

Хезеду хаз оред, ки ҳангоми хазон аст,
Боди хунук аз чониби Хоразм вазон аст.
Он барги хазон аст, ки бар шохи разон аст,
Гуи ба масал пирахани рангразон аст.
Дехкон ба тааччуб сари ангушт газон аст,
К-андар чаману бог на гул монд, на гулнор .
Товуси баҳориро дунбол биканданд,
Параш бибуриданд ба кунче бификанданд,
Хаста ба миён бог ба зориш бубанданд,
Бо у нанишинанду нагуянду наханданд
В-ин парри нигорин-ш бар у боз набанданд,
То Озаримах бигзараду ояд Озор.
Шабгир набини, ки хучаста ба чи дар даст?
Карда ду рухон зард ба ру пурчин кардааст,
Дил голияфом асту рухаш чун гули зард аст,
Гуи, ки шаби душ майи голия х(в) ардааст,
Буяш хама буйи суману мушк бибурдаст,
Рангаш хама ранги ду рухи ошики бемор.

Аз ғазалиёт[вироиш]

Навбаҳор аз хеду гул орост гети ранг-ранг,
Аргувони гашт хоку парниёну гашт санг
Мешукуфту лола бинмуд аз никоби сурх ру,
Он зи анбар буд бую ин зи гавхар бурд ранг.
Шохи бодом аз шукуфта луъбате шуд озари,
Чомҳои май гирифта баргҳои у ба чанг.
Абр шуд наккоши Чину бод шуд аттори Рум,
Бог шуд айвони навву рог шуд дарёи Санг.
Санамо, гирди сарат чарх хамегардони?
Зишти аз руи наку зишт бувад, гар дони.
Ё бикун он ки шабу рӯз хаме ваъда дихи,
Ё макун ваъда хар он чиз, ки он натвони.
Дили ман бурдию аз хештанам дур куни?
Барнаояд, санамо, кор бад-ин осони.
Мехрубони накуни бар ману мехрам талаби,
Надихи доду хаме дод зи ман бистони…
Набуви рози вагар з-он ки амират хонам,
Ман бад-он рози, ки эй дуст, гуломам хони.
Аз ту моро на канору на паёму на салом,
Макун, эй дуст, ки кайфар барию дармони.
Гуи андар дили пинҳон-т хамедорам дуст,
Бех бувад душмани аз дустии пинҳони.
Макун, эй дуст, ки бедод нишоне нагузошт,
Адл боз омада бо Бул Хасани Имрони…