Меъмории исломӣ
Меъмории исломӣ — намудҳои васеъи санъати меъмории исломиро дар бар мегирад, ки тарроҳӣ ва сохти биноҳо ва сохтмонҳо ба давраи Ислом хос аст.
Пайдоиш
[вироиш | вироиши манбаъ].jpg)
Давраи исломӣ бо ташаккули дини Ислом таҳти роҳбарии Муҳаммад дар аввали асри VII дар Арабистон оғоз ёфт. Масҷиди аввал сохторе буд, ки Муҳаммад дар Мадина соли 622, фавран пас аз ҳиҷрат (кӯчидан)-и ӯ аз Макка сохта буд, ки ба макони Масҷиди Набавӣ (Паёмбар) ( ал-Масҷид ан-Набавӣ ) мувофиқат мекунад. Онро одатан ҳамчун хонаи ӯ тавсиф мекунанд, аммо шояд аз аввал ҳамчун маркази ҷамъиятӣ хизмат карда бошад. Бинои масҷид аз як сохтори оддии ҳавлӣ иборат буд, ки аз хишти пухта сохта шуда буд ва нақшаи росткунҷа, қариб чоркунҷа, тақрибан 53 ба 56 метрро ташкил медод. Айвони сояафкан, ки бо танаи хурмо дастгирӣ мешуд, дар тарафи шимолии ҳавлӣ ( ṣahn ), дар самти намозгузорӣ ( қибла ), ки дар аввал ба сӯи Уршалим буд, қарор дошт. Вақте ки қибла дар соли 624 ба сӯи Макка тағйир дода шуд, дар тарафи ҷанубӣ айвони монанд илова карда шуд, ки ба сӯи он шаҳр нигаронида шуда буд. Муҳаммад ва оилааш дар утоқҳои алоҳидае, ки ба масҷид пайваст буданд, зиндагӣ мекарданд ва худи Муҳаммад пас аз маргаш дар соли 632 дар яке аз ин утоқҳо дафн карда шуд. Дар тӯли боқимондаи асри VII ва дар давоми асри VIII бинои масҷид борҳо васеъ карда шуд, то як толори калони намоз бо боми ҳамвор ва бо сутунҳо (толори гипостайл ) бо ҳавлии марказӣ дошта бошад. Он яке аз намунаҳои асосии масҷидҳои аввалине гардид, ки дар ҷойҳои дигар сохта шуда буданд. Олимон умуман розӣ ҳастанд, ки ба ғайр аз масҷид/Масҷиди Набавӣ Муҳаммад, меъмории нимҷазираи Араб ба назар мерасад, ки танҳо дар ташаккули меъмории исломии баъдӣ нақши маҳдуд дошта бошад.
Пеш аз оғози истилоҳои арабҳо ва мусалмонон дар асри VII, ду қудрати бузург дар Ховари Миёна ва ҷаҳони шарқии баҳри Миёназамин Имперотурии Бизонс (Руми Шарқӣ) ва Шоҳаншоҳии Сосонӣ буданд. Ин ду шоҳаншоҳӣ анъанаҳои асосии меъмории худро парвариш медоданд. Дар марзҳои байни ин ду шоҳаншоҳӣ- дар минтақаҳои биёбон ва даштҳои Сурия, Фаластин, Байнаннаҳрайн ва шимоли Арабистон - ду давлати муштарии қабилаҳои арабӣ буданд: Давлати Лахмиён, ки муштарии Сосониён буданд ва пойтахти онҳо дар ал-Ҳиро (дар Ироқи имрӯза) буд, ва Ғассониён, ки муштарии Имперотурии Бизонс (Византия) буданд ва марзҳои шарқии онҳоро ҳимоя мекарданд. Ин ду сулолаи араб ҳомиёни муҳими меъморӣ дар минтақаҳои мувофиқи худ буданд. Меъмории онҳо имрӯз аз сабаби камёфтии боқимондаҳои муайяншаванда хуб маълум нест, аммо онҳо меъмории вазирони Византия ва Шоҳаншоҳии Сосонӣ худро қарз гирифта, мутобиқ карданд. Баъзе аз биноҳои онҳо аз бостоншиносӣ ё матнҳои таърихӣ маълуманд, ба монанди қасрҳои Лахмиёни Хаварнак ва ас-Садир дар ал-Ҳира, калисои Ғассониён бо ороиши мозаикӣ дар Нитил (наздикии Мадаба ) ва толори тамошобинони Ғассониён, ки дар қароргоҳи деҳоти Умавиён дар ар-Русафо ҷойгир карда шудааст. Фарҳанг ва меъмории Лахмиёни ва Ғассониён эҳтимолан нақши баъдӣ дар интиқол ва филтр кардани анъанаҳои меъмории ҷаҳони Византия ва Шоҳаншоҳии Сосонӣ ба сулолаҳои исломии арабҳои баъдӣ, ки марказҳои сиёсии худро дар ҳамон минтақаҳо таъсис дода буданд, бозидааст.
Вақте ки истилоҳои аввали араб-мусалмонӣ дар асри VII аз нимҷазираи Араб паҳн шуда, дар саросари Ховари Миёна ва Африқои Шимолӣ пеш рафтанд, дар қаламравҳои забтшуда шаҳрҳои нави гарнизонӣ, ба монанди Фустат дар Миср ва Куфа дар Ироқи имрӯза, таъсис дода шуданд. Масҷидҳои марказии ҷамоатии ин шаҳрҳо ба шакли гипостайл сохта шуда буданд. Дар шаҳрҳои дигар, бахусус дар Сурия, масҷидҳои нав бо роҳи табдил додан ё ишғол кардани қисмҳои калисоҳои мавҷуда дар шаҳрҳои мавҷуда, масалан, дар Димишқ ва Ҳамо, таъсис дода шуданд. Ин масҷидҳои аввалия манора надоштанд, гарчанде ки шояд паноҳгоҳҳои хурд дар бомҳо барои муҳофизати муаззин ҳангоми даъват ба намоз сохта шуда бошанд.
Қасри ки наздикии Аммон сохта шудааст ва ҳоло дар Осорхонаи Пергамони Берлин нигоҳ дошта мешавад. Ин ороиш таъсири Византия ва Сосониёнро нишон медиҳад. [1]
Давраи Умавиён
[вироиш | вироиши манбаъ]
Хилофати Умавӣ (661–750) унсурҳои меъмории Византия ва меъмории Сосониёнро муттаҳид мекард, аммо меъмории Умавӣ омезиши нави ин сабкҳоро муаррифӣ кард. Истифодаи такрории унсурҳо аз санъати классикии Рум ва Византия ҳанӯз ҳам ба таври васеъ возеҳ буд, зеро қудрати сиёсӣ ва сарпарастӣ дар Сурия, як вилояти собиқи Рум/Византия, марказонида шуда буд. Чунин ба назар мерасад, ки баъзе сохторҳои собиқи Ғассонӣ низ дар ин давра дубора истифода ва тағйир дода шудаанд. Аммо, миқдори зиёди таҷрибаҳо ба амал омаданд, зеро сарпарастони Умавӣ ҳунармандонро аз саросари империя ҷалб карданд ва ба меъморон иҷозат дода шуд ё ҳатто ташвиқ карда шуд, ки унсурҳоро аз анъанаҳои гуногуни бадеӣ омехта кунанд ва анъанаҳо ва маҳдудиятҳои анъанавиро нодида гиранд. Қисман дар натиҷаи ин, меъмории Умавӣ бо паҳно ва гуногунии ороиш, аз ҷумла мозаика, расмкашии деворӣ, ҳайкалтарошӣ ва рельефҳои кандакорӣ фарқ мекунад. Дар ҳоле ки саҳнаҳои фигурӣ дар ёдгориҳо ба монанди Қусайр Амра ба таври назаррас мавҷуд буданд, ороиши ғайрифигурӣ ва саҳнаҳои абстрактӣ, махсусан дар меъмории динӣ, хеле маъмул гаштанд. Ҳамин тариқ, давраи Умавиён дар тағйир ва ғанӣ гардонидани анъанаҳои меъмории мавҷуда дар давраи ташаккули фарҳанги визуалии ҷомеаи аввали исломӣ нақши муҳим бозидааст.
.jpg)
Умавиҳо аввалин шуда меҳробро ба тарҳи масҷид, ки нишебии коҷшакл дар девори қиблаи масҷид буд, илова карданд. Тибқи гузоришҳо, аввалин меҳроб дар масҷиди Муҳаммад дар Мадина вақте пайдо шудааст, ки онро ал-Валид I дар соли 707 аз нав сохтааст. Чунин ба назар мерасад, ки он ҷойеро ифода мекард, ки Муҳаммад ҳангоми намозгузорӣ истода буд. Ин қариб фавран ба як хусусияти стандартии ҳамаи масҷидҳо табдил ёфт. Якчанд ёдгориҳои бузурги аввали меъмории исломӣ, ки дар замони Умавиҳо сохта шудаанд, инҳоянд: Қуббат ас-Сахра (Гунбази Санг) дар Уршалим (аз ҷониби халифа Абдулмалик сохта шудааст) ва Масҷиди бузурги Димишқ (аз ҷониби ал-Валид I сохта шудааст). Масҷиди Ал-Ақсо дар маҷмааи Ал-Ақсо, ки низ дар Ерусалим аст, низ аз ҷониби ал-Валид I аз нав сохта шудааст ва ҷойгузини сохтори оддии қаблӣ, ки тақрибан соли 670 сохта шуда буд, шудааст. Як қатор қасрҳо аз ин давра низ қисман боқӣ мондаанд ё дар замони муосир кофта шудаанд. Тоқи наълшакл бори аввал дар меъмории Умавиён пайдо мешавад ва баъдтар дар Ал-Андалус ( нимҷазираи Иберия ) ба шакли пешрафтатарини худ таҳаввул ёфтааст.
_02.jpg)
Қуббат ас-Сахра (Гунбази Санг)Қуббат ас-Сахра нақшаи ошёнаи марказонидашуда бо тарҳбандии ҳашткунҷа дорад. Эҳтимол дорад, ки ин тарҳ аз шабидияҳои қаблии Византия дар минтақа, ки шакли монанд доштанд, ба монанди Калисои Катисма, сохта шуда бошад. [3] [4] Бо вуҷуди аҳамияти динӣ ва таърихии Гунбази Сахра, тарҳбандии он аксар вақт ҳамчун намуна барои ёдгориҳои бузурги исломӣ пас аз он хизмат намекард. Дар масҷидҳои гипостайлӣ, Умавиён анъанаи васеътар кардани "нав" ё роҳрав дар пеши меҳробро нисбат ба дигарон ҷорӣ карданд, ки толори намозро дар меҳвари марказии он тақсим мекард. Ин навоварӣ эҳтимолан аз тарҳбандии базиликаҳои масеҳии мавҷуда дар минтақа илҳом гирифта шудааст. Ҳам Масҷиди Ал-Ақсо ва ҳам Масҷиди Бузурги Димишқ бо ин тарз толори гипостайлӣ доранд, ки гунбаз дар болои фазо дар пеши меҳроб ҷойгир аст ва ҳарду дар тарҳрезии масҷидҳои баъдӣ дар ҷойҳои дигар таъсиргузор буданд. Гунбази Санг ва масҷиди Умавӣ низ бо барномаи васеи ороиши мозаика, ки аз нақшҳо ва ҳунарҳои антиқаи дер истифода мешуд, машҳуранд. Аммо, ороиши мозаика дар ниҳоят дар меъмории исломӣ аз мӯд берун шуд.
Давраи Аббосиён
[вироиш | вироиши манбаъ].jpg)
Меъмории Аббосиён дар Хилофати Аббосиён (750–1513) махсусан аз меъмории Сосониён таъсир гирифтааст, ки дар навбати худ унсурҳоеро дар бар мегирифт, ки аз замони Месопотамияи қадим вуҷуд доштанд. Таъсирҳои дигар, ба монанди меъмории қадимии Суғд дар Осиёи Марказӣ, низ қайд карда шудаанд. Ин қисман натиҷаи он буд, ки маркази сиёсии хилофат ба самти шарқ ба пойтахти нави Бағдод, дар Ироқи имрӯза, кӯчонида шуд. Аббосиён инчунин дар асри 9 пойтахтҳои дигарро, ба монанди Самарраро сохтанд, ки ҳоло як макони бузурги бостоншиносӣ аст, ки дар ин давра фаҳмишҳои зиёдеро дар бораи таҳаввулоти санъат ва меъмории исломӣ фароҳам овардааст. Дар солҳои тиллоии Хилофати Аббосиён дар асрҳои 8 ва 9, қудрати бузург ва ягонагии он имкон дод, ки мӯдҳо ва навовариҳои меъморӣ зуд ба дигар минтақаҳои ҷаҳони ислом таҳти таъсири он паҳн шаванд.
Хусусиятҳои давраи охири Умавиён, ба монанди гунбазбандӣ, кандакорӣ ва ороиши деворҳои рангкардашуда, дар давраи Аббосиён идома ва такмил дода шуданд. Арки чормарказӣ, ки шакли мураккабтари арки нӯгтез аст, бори аввал дар давраи Аббосиён дар ёдгориҳои Самарра, ба монанди қасри Қаср-ул-Ошиқ,тасдиқ шудааст ва дар давраҳои баъдӣ дар баъзе минтақаҳо васеъ истифода мешуд. Самарра инчунин пайдоиши сабкҳои нави ороишӣ, бахусус дар гаҷкорӣ ва гилкорӣ, ки нақшҳои растании қадимии анъанаҳои антиқаро ба шаклҳои абстрактӣ ва услубӣ табдил доданд, ки инро сабки ба истилоҳ "бурида" нишон медиҳад. Ин усулҳои ороишӣ зуд ба дигар минтақаҳое паҳн шуданд, ки дар онҳо ороиши гаҷкорӣ нақши муҳим дошт.
Ҳамаи масҷидҳои Аббосӣ аз рӯи нақшаи ҳавлӣ бо толорҳои гипостайл сохта шуда буданд. Аввалин масҷиди бузурги Мансур буд, ки халифа ал-Мансур дар Бағдод сохта буд (аз он вақт инҷониб хароб шудааст). Масҷиди бузурги Самарра, ки аз ҷониби ал-Мутаваккил сохта шудааст, андозаи дошт., боми чӯбини ҳамвор дошт, ки бо сутунҳо такя мекард ва бо панелҳои мармарӣ ва мозаикаҳои шишагӣ оро дода шуда буд. Толори намози масҷиди Абу Дулаф дар Самарра аркадаҳоеро дар сутунҳои росткунҷаи хиштии росткунҷа дошт, ки ба девори қибла рост меоянд. Ҳарду масҷиди Самарра манораҳои спиралӣ доранд, ки ягона намунаҳо дар Ироқ мебошанд. Масҷиде дар Балх, ки ҳоло Афғонистон аст, тақрибан буд. мураббаъ, бо се қатори се банди мураббаъ, ки нӯҳ гунбази гунбаздорро дастгирӣ мекунанд.
Гарчанде ки пайдоиши манора номуайян аст, бовар меравад, ки аввалин манораҳои ҳақиқӣ дар ин давра пайдо шудаанд. Якчанд масҷидҳои Аббосиён, ки дар аввали асри нӯҳум сохта шудаанд, бурҷҳои манора доштанд, ки дар канори шимолии бино, рӯ ба рӯи меҳроби марказӣ қарор доштанд. Аз ҷумлаи машҳуртаринҳои инҳо манораи Малвия аст, ки бурҷи мустақил бо шакли "спиралӣ" барои Масҷиди бузурги Самарра сохта шудааст.
Услубҳои аввали минтақавӣ
[вироиш | вироиши манбаъ]Пас аз сарнагун кардани хилофати Умавиён дар соли 750 аз ҷониби Аббосиён, шохаи нави сулолаи Умавиён дар соли 756 тавонист Ал-Андалусро таҳти назорат гирад ва Аморати Кордобаро таъсис диҳад ва дар асри 10 ҳамчун халифаҳои худхонда ба авҷи қудрати худ бирасад. Масҷиди бузурги Кордоба, ки дар солҳои 785–786 сохта шудааст, аввалин ёдгории бузурги меъмории мавр дар нимҷазираи Иберия мебошад. Ин услуби меъмории таъсисёфта дар Ал-Андалус инчунин асосан бо меъмории Африқои Шимолӣ ( Мағриб ) муштарак буд, ки аз он империяҳои баъдӣ дар минтақа низ пайдо шуданд ва ба таҳаввулоти бадеии он саҳм гузоштанд. [5] Масҷиди бузурги аслии Кордоба бо толори беназири гипостайлии худ бо қаторҳои аркҳои дуқабата ва дуранга, ки дар васеъкуниҳои баъдии бино такрор ва нигоҳ дошта мешуданд, машҳур буд. Масҷид чандин маротиба васеъ карда шуд ва дар доираи васеъшавии он аз ҷониби ал-Ҳакам II (солҳои ҳукмронии 961–976) навовариҳои муҳими эстетикӣ, аз қабили аркҳои ба ҳам пайваст ва гунбазҳои қабурғадор, ки дар ёдгориҳои баъдии минтақа тақлид ва такмил дода шуданд, муаррифӣ карда шуданд. [5] Сохтмони Мадинат аз-Заҳра, пойтахти нав ва шаҳри қасри бузург дар асри X, инчунин як маҷмааи муҳими меъмории шоҳона ва сарпарастиро ба вуҷуд овард. Ёдгориҳои хурдтар, ба монанди масҷиди Боб-ул-Мардум дар Толедо ва манораҳои иловашуда ба масҷидҳои Қаравӣ ва Андалусия дар Фес (Марокаши имрӯза), паҳншавии ҳамон унсурҳои услубиро дар саросари минтақа нишон медиҳанд.
Пас аз авҷи қудрати худ, Хилофати Аббосиён дар асри 9 қисман ба давлатҳои минтақавӣ тақсим шуд, ки расман ба халифаҳои Бағдод итоат мекарданд, аммо дар асл мустақил буданд. [6] Ағлабиён дар Ифрикия (тақрибан Туниси муосир) худ ҳомиёни барҷастаи меъморӣ буданд, ки масъули аз нав сохтани ҳам Масҷиди бузурги Қайруон (ки дар ибтидо аз ҷониби Уқба ибни Нофӣ дар соли 670 таъсис ёфтааст) ва ҳам Масҷиди Зайтунаи Тунис дар аксари шаклҳои кунунии онҳо, инчунин барои сохтани бисёр сохторҳои дигар дар минтақа буданд. [7] Дар Миср, Аҳмад ибни Тулун як сулолаи кӯтоҳмуддат, Тулуниёнро таъсис дод ва барои худ пойтахти нав ( ал-Қатоӣ )-ро бо масҷиди нави ҷамоатӣ, ки бо номи Масҷиди Ибни Тулун маъруф аст, ки соли 879 ба итмом расид, сохт. Он аз меъмории Аббосиён дар Самарра таъсири сахт гирифт ва яке аз намунаҳои барҷастатарин ва беҳтарин ҳифзшудаи меъмории асри 9 аз Хилофати Аббосиён боқӣ мемонад.
Дар Эрон ва Осиёи Марказӣ, як қатор сулолаҳои дигари маҳаллӣ ва минтақавӣ пеш аз омадани Салҷуқиён дар асри XI ҳукмронӣ мекарданд. То асри X, Эрони марказӣ ва маркази Ироқи Аббосиён таҳти ҳукмронии де-факто сулолаи Буйид қарор доштанд, шимоли Эронро Бавандиён ва Зиёриён ва минтақаҳои шимолу шарқии Хуросонӣ ва Мовароуннаҳрро Сомониён идора мекарданд. Дар ҳамин давра бисёре аз хусусиятҳои хоси меъмории минбаъдаи Эрон ва Осиёи Марказӣ, аз ҷумла истифодаи хишти пухта ҳам барои сохтмон ва ҳам барои ороиш, истифодаи сафолҳои сирдор барои ороиши рӯизаминӣ ва таҳияи муқарнас аз сангҳои қирмизӣ, пайдо шуданд. Масҷидҳои гипостайлӣ сохта мешуданд ва инчунин далелҳои масҷидҳои бисёргунбаз мавҷуданд, гарчанде ки аксари онҳо дар давраҳои баъдӣ тағйир ё аз нав сохта шудаанд. Масҷиди Ҷомеи Ноин, яке аз қадимтарин масҷидҳои ҷамъомадӣ дар Эрон, дорои баъзе аз хусусиятҳои беҳтарини ин давра мебошад, аз ҷумла хиштҳои ороишӣ, навиштаҷоти куфӣ ва ороиши ғании гилӣ бо дастнависҳои ток ва баргҳои акантус, ки аз сабкҳои қаблии Самарра гирифта шудаанд. Як тамоюли муҳими дигари меъморӣ, ки дар асрҳои X то XI ба вуҷуд омадааст, рушди мазор аст, ки бори аввал шаклҳои бузургро ба даст овард. Як намуди мазор бурҷи мазор буд, ба монанди Гунбади Қобус (тақрибан солҳои 1006–7), дар ҳоле ки навъи асосии дигар чоркунҷаи гунбаздор буд, ба монанди Мақбараи Сомониён дар Бухоро (пеш аз соли 943).
Дар асри 10, хилофати Фотимиён дар Ифрикия ба қудрат расид ва дар он ҷо пойтахти нави мустаҳкамро дар Маҳдия сохт. Соли 970, Фотимиён маркази қудрати худро ба Миср кӯчониданд ва пойтахти дигар, Қоҳираро таъсис доданд. Меъмории Фотимиён дар Миср усулҳои Тулуниро пайравӣ карда, аз масолеҳи монанд истифода мебурд, аммо хусусиятҳои худро низ инкишоф дод. Аввалин масҷиди ҷамоатии Фотимиён дар Қоҳира масҷиди ал-Азҳар буд, ки ҳамзамон бо шаҳр (970) таъсис ёфтааст ва маркази маънавии шохаи шиъаи исмоилии ислом гардид. Дигар ёдгориҳои назаррас инҳоянд: Масҷиди бузурги ал-Ҳаким (соли 990 таҳти роҳбарии ал-Азиз таъсис ёфтааст, аммо тақрибан соли 1013 таҳти роҳбарии ал-Ҳаким ба итмом расидааст), масҷиди хурди Ақмар (1125) бо намои кӯчаи зебои ороишёфта ва Машҳади гунбази Сайида Руқайя (1133), ки бо меҳроби кандакории боҳашаматаш машҳур аст. [8] Дар давраи вазири пурқудрат Бадр ал-Ҷамолӣ (ҳукмронӣ 1073–1094), деворҳои шаҳр аз санг ва якчанд дарвозаҳои бузург аз нав сохта шуданд, ки сетои онҳо то имрӯз боқӣ мондаанд: Боб ал-Футуҳ, Боб ал-Наср ва Боб Зувайла ). [9]
Минтақаи меҳроб ва мақсура дар Масҷиди бузурги Кордоба, ки аз ҷониби ал-Ҳакам II (охири асри X) дар давраи хилофати Кордоба ба масҷид илова карда шудааст.
Рибатҳои Сус дар Сус, ки аз ҷониби Ағлабиён сохта шудаанд (охири асри VII ё аввали асри IX)
Боб-ул-Футуҳ дар Қоҳира, яке аз дарвозаҳое, ки вазири Фотимиён Бадр ал-Ҷамолӣ (асри XI) сохтааст.
.jpg)
 | ||||
|---|---|---|---|---|
| ||||
Эзоҳ
[вироиш | вироиши манбаъ]- ↑ Walmsley, Alan (2020). "al-Mushattā". In Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis; Nawas, John; Rowson, Everett. Encyclopaedia of Islam, Three (in англисӣ). Brill. ISBN 978-90-04-16165-8.
- ↑ Milwright, Marcus (2007). "Dome of the Rock". In Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis; Nawas, John; Rowson, Everett. Encyclopaedia of Islam, Three (in англисӣ). Brill. ISBN 9789004161658.
- ↑ Avner (2010). «The Dome of the Rock in Light of the Development of Concentric Martyria in Jerusalem: Architecture and Architectural Iconography». Muqarnas 27: 31–49. doi:10.1163/22118993_02701003. ISSN 0732-2992.
- ↑ Milwright, Marcus (2014). "Dome of the Rock". In Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis; Nawas, John; Rowson, Everett. Encyclopaedia of Islam, Three (in англисӣ). Brill. ISBN 978-90-04-16165-8.
- 1 2 Marçais, Georges (1954). L'architecture musulmane d'Occident. Paris: Arts et métiers graphiques.
- ↑ Kennedy, Hugh (2004). The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century (2nd ed.). Routledge. ISBN 978-0-582-40525-7.
- ↑ Binous, Jamila; Baklouti, Naceur; Ben Tanfous, Aziza; Bouteraa, Kadri; Rammah, Mourad; Zouari, Ali (2010). Ifriqiya: Thirteen Centuries of Art and Architecture in Tunisia. Islamic Art in the Mediterranean. Museum With No Frontiers & Ministry of Culture, the National Institute of Heritage, Tunis.
- ↑ Behrens-Abouseif, Doris (1992). Islamic Architecture in Cairo: An Introduction. BRILL. pp. 58–75. ISBN 978-90-04-09626-4.
- ↑ Nicolle, David (22 September 2009). David Nicolle (2009), Saracen Strongholds 1100–1500: The Central and Eastern Islamic Lands. Osprey Publishing, p. 12. Bloomsbury USA. ISBN 978-1-84603-375-9. Archived from the original on 2 May 2016. Retrieved 27 October 2022.