Шаҳрнишинӣ

Шаҳрнишинӣ (форсӣ: شهرنشینی‎), урбанизатсия (аз лот. urbanus — шаҳрӣ) — интиқоли ҷамъият аз манотиқи рустоӣ ба манотиқи шаҳрӣ, афзоиши тадриҷӣ нисбати афроди сокини шаҳрҳо ва роҳҳое, ки ҳар ҷомеъа худро бо ин тағйирот созгор мекунанд.

Шаҳрнишинӣ, куллан ба мафҳуми зиндагӣ як ҷамъият дар шаҳрҳо ба кор меравад, вале маъмулан ба афзоиши шумор сокинони шаҳрҳо нисбат ба сокинони рустои як кишвар ё минтақа ишора дорад. Шаҳрнишинӣ ва афзоиши он, бар иқтисод ва муҳитти зисти як минтақа таъсири зиёде дорад. Ҳамчунин рӯҳиёт ва шеваи зиндагии мардуми шаҳрнишин, бо густариши шаҳрнишинӣ дастхуши дигаргуниҳои нисбатан зиёде мешавад.

Шаҳрнишинии беравия ва густариши пуршитоби падидаи шаҳрнишинӣ дар бисёре кишварҳо боиси ба вуҷуд омадани падидаҳои ҳамчун ҳошиянишинӣ, зоғанишинӣ, такдигарӣ, ташкили шаҳрҳои хобгоҳӣ, афзоиши бекорӣ, ҷинояткорӣ ва мушкилоту носозгориҳои фарҳангӣ мешавад.

Таърихча

Аз замони рушди шаҳрҳои ибтидоии Месопотамия ва Миср то асри ҳаждаҳум, ҳамоҳангии байни аксарияти аҳолӣ, ки дар деҳа ба зиндагии асосан кишоварзӣ машғул буданд ва марказҳои хурди аҳолӣ дар шаҳрҳо, ки асосан фаъолиятҳои иқтисодӣ доштанд, вуҷуд дошт. Ба сабаби тиҷорат ва истеҳсолоти хурд дар бозорҳо ва ба далели ҳолати бадиянишин ва нисбатан статикии кишоварзӣ дар тамоми ин давра, нисбати аҳолии деҳот ба шаҳр дар ҳолати устувор боқӣ мемонд. Бо вуҷуди ин, афзоиши назарраси ҳиссаи аҳолии шаҳрнишин дар миқёси ҷаҳонӣ дар ҳазораи аввал пеш аз милод мушоҳида мешавад.^[1] Афзоиши назарраси дигарро дар тамаддун муғулҳои ҳинд низ дидан мумкин аст, ки 15% аҳолӣ дар асрҳои 16–17 дар марказҳои шаҳр зиндагӣ мекарданд.^[2]^[3] Дар боло, дар соли 1800 ҳиссаи аҳолии аврупоии шаҳрнишин 8–13% буд.^[4] Аз миёнаҳои асри ҳаждаҳум шаҳрнишинии аҳолӣ ба таври зуд суръат гирифт.^[5]

Бо оғози инқилоби кишоварзӣ ва Инқилоби саноатӣ дар Англия дар охири асри ҳаждаҳум, ниҳояти масъала ва нисбати аҳолии шаҳр ва деҳа шикаст. Дар тӯли асри ҳаждаҳум, ҳам аз тариқи давом додани муҳоҷират аз атрофи шаҳр ва ҳам ба сабабҳои зиёди дигар, афзоиши беназир дар аҳолии шаҳрнишин ба вуҷуд омад. Бо ин афзоиши аҳолӣ дар шаҳрҳо, дар Англия ва Уэлс нисбати аҳолии шаҳрҳо бо зиёда аз 20 000 нафар, аз 17% дар соли 1801 ба 54% дар соли 1891 расид. Ғайр аз ин, бо таърифи васеътар аз шаҳрнишинӣ, аҳолии шаҳрнишин дар соли 1751, дар Англия ва Уэлс 72% аз ҳамаи аҳолӣ, дар Фаронса 37%, дар Пруссия 41% ва дар Иёлоти Муттаҳида 28% буд.

Аз он сабаб, ки коргарон ба сабаби пешрафт дар истеҳсоли кишоварзӣ бештар, аз кор дар замин озод шуданд, дар шаҳрҳои нави саноатӣ мисли Манчестер ва Бирмингем ба кор даромаданд, ки дар тиҷорат ва саноат таҷриба доштанд ва кору фаъолияташон рушд мекард. Тиҷорат дар саросари ҷаҳон афзоиш ёфта, воридоти ғалла аз Амрикои Шимолӣ ва гӯшт яхкарда аз Австралия ва Амрикои Ҷанубӣ низ имконпазир шуд. Шаҳрҳо аз нуқтаи васеъшавӣ низ ба сабаби рушди системаҳои ҳамлу нақли ҷамъиятӣ, ки ҳаракат дар масофаҳои дуртари маркази шаҳрро барои пойгоҳи коргар осон мекард, васеъ шуданд.

Ба ҳамин тариқ, шаҳрнишинӣ ба зудӣ дар Ҷаҳони Ғарб паҳн шуд ва метавон гуфт, ки аз солҳои 1950, рохбарӣ пайдо кард. Дар оғози асри бистум, танҳо 15% аҳолии ҷаҳон дар шаҳрҳо зиндагӣ мекард.^[6] Дар ҳоле ки тибқи маълумоти Созмони Милали Муттаҳид, соли 2007 бори аввал дар таърих нуқтаи гардиш рӯй дод, ки беш аз 50% аҳолии ҷаҳон дар шаҳрҳо зиндагӣ мекарданд.^[7]

Донишгоҳи Йел дар моҳи июни 2016 маълумоти шаҳрнишинӣ аз соли 3700 пеш аз милод то 2000 милодӣ нашр кард. Аз ин маълумот барои тайёр кардани видеое истифода шуд, ки рушди шаҳрҳо дар ҷаҳон дар ин давра нишон медиҳад.^[8]^[9]^[10] Ҳамчунин манбаъ ва густариши марказҳои шаҳрӣ дар саросари ҷаҳон аз ҷониби бостоншиносон харитакашӣ шудааст.^[11]

Шаҳрнишинии пойдор

Раванди шаҳрнишинӣ ҷузъи асосии динамикаи ҷомеаҳои инсонӣ мебошад. Шаҳрҳо тавассути тағйирот дар тақсимоти фазоии аҳолӣ ва захираҳо, робитаи мутақобили минтақаҳои шаҳрӣ ва деҳот, бахшҳои иқтисодӣ, табақаҳо ва гурӯҳҳои иҷтимоиро инъикос мекунанд. Ин раванд таъсирот ва пайомадҳои гуногун, ҳам мусбӣ ва ҳам манфӣ дорад. Аз муҳимтарин таъсироти манфии шаҳрнишинӣ хатар ба муҳити зист, истифодаи беҷо ва аз ҳад зиёди захираҳо ва таҳдид ба ҳаёти инсон дар оянда ва пайомадҳои манфии иҷтимоӣ ва иқтисодӣ мебошад. Дар самти ҳалли ин мушкилот тадқиқотҳои зиёде анҷом ёфтаанд ва раванди шаҳрнишинӣ дар минтақаҳои гуногуни ҷаҳон аз ҷиҳатҳои гуногун мавриди таҳлил ва баррасӣ қарор гирифтааст. Яке аз ин ҷиҳатҳо мавзӯи тараққиёт мебошад, ки таваҷҷӯҳи зиёди муҳаққиқони соҳаи шаҳрро ба худ ҷалб кардааст. Умуман, хусусиятҳои калидии устувории шаҳрӣ, ки аксаран дар адабиёти мавзӯъ ва санадҳо зикр мешаванд, иборатанд аз: баробарӣ дар дохили наслҳо, баробарӣ байни наслҳо, ҳифзи муҳити табиӣ, истифодаи ҳадди ақали захираҳои барқарорнашаванда, устувории иқтисодӣ ва гуногунӣ, ҷомеаи худтакя, фаровонии инфиродӣ ва қонеъ кардани ниёзҳои асосии шахсони ҷомеа.

Ҷусторҳои вобаста

Эзоҳ

↑ (2006) «A compare quantitative analysis». History & Mathematics 2: 115–53.
↑ Abraham Eraly (2007), The Mughal World: Life in India's Last Golden Age, p. 5, Penguin Books
↑ Irfan Habib; Dharma Kumar; Tapan Raychaudhuri (1987). The Cambridge Economic History of India (PDF) 1. Cambridge University Press. p. 170.
↑ Paolo Malanima (2009). Pre-Modern European Economy: One Thousand Years (10th-19th Centuries). Brill Publishers. p. 244. ISBN 978-9004178229.
↑ Caves, R. W. (2004). Encyclopedia of the City. Routledge. p. 738. ISBN 978-0-415-86287-5.
↑ Annez, Patricia Clarke; Buckley, Robert M. (2009). "Urbanization and Growth: Setting the Context" (PDF). In Spence, Michael; Annez, Patricia Clarke; Buckley, Robert M. Urbanization and Growth. ISBN 978-0-8213-7573-0.
↑ Christopher Watson (1993). K.B. Wildey; Wm H. Robinson, eds. Trends in urbanisation. Proceedings of the First International Conference on Urban Pests. Unknown parameter |citeseerx= ignored (help)
↑ (2016-06-07) «Spatializing 6,000 years of global urbanization from 3700 BC to AD 2000». Scientific Data 3: 160034. doi:10.1038/sdata.2016.34. ISSN 2052-4463. PMID 27271481. Bibcode: 2016NatSD...360034R.
↑ Research Data–Seto Lab. www.urban.yale.edu. 10 Январ 2026 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 18 май 2019.
↑ The History of Urbanization, 3700 BC – 2000 AD. YouTube.
↑ (2019-08-30) «Archaeological assessment reveals Earth's early transformation through land use» (en). Science 365 (6456): 897–902. doi:10.1126/science.aax1192. ISSN 0036-8075. PMID 31467217. Bibcode: 2019Sci...365..897S.

Пайвандҳои беруна

World Urbanization Prospects, the 2014 Revision, Сомонаи Департаменти аҳолии СММ
NASA Night Satellite Imagery – Равшанӣҳои шаҳр метавонад ченак ёдкардаи визуалии осон барои шаҳрнишинӣ бошад
The Natural History of Urbanization, аз ҷониби Lewis Mumford
The World System urbanization dynamics, аз ҷониби Andrey Korotayev
Brief review of world socio-demographic trends баррасии тамоюлҳои ҷаҳонии шаҳрнишинӣ
World Economic and Social Survey 2013, Департаменти иқтисодӣ ва иҷтимоии Созмони Милал

Воситаҳои расонаӣ

[1] (2006) «A compare quantitative analysis». History & Mathematics 2: 115–53.

[eraly-2] Abraham Eraly (2007), The Mughal World: Life in India's Last Golden Age, p. 5, Penguin Books

[habib170-3] Irfan Habib; Dharma Kumar; Tapan Raychaudhuri (1987). The Cambridge Economic History of India (PDF) 1. Cambridge University Press. p. 170.

[4] Paolo Malanima (2009). Pre-Modern European Economy: One Thousand Years (10th-19th Centuries). Brill Publishers. p. 244. ISBN 978-9004178229.

[5] Caves, R. W. (2004). Encyclopedia of the City. Routledge. p. 738. ISBN 978-0-415-86287-5.

[6] Annez, Patricia Clarke; Buckley, Robert M. (2009). "Urbanization and Growth: Setting the Context" (PDF). In Spence, Michael; Annez, Patricia Clarke; Buckley, Robert M. Urbanization and Growth. ISBN 978-0-8213-7573-0.

[urbanization-7] Christopher Watson (1993). K.B. Wildey; Wm H. Robinson, eds. Trends in urbanisation. Proceedings of the First International Conference on Urban Pests. Unknown parameter |citeseerx= ignored (help)

[8] (2016-06-07) «Spatializing 6,000 years of global urbanization from 3700 BC to AD 2000». Scientific Data 3: 160034. doi:10.1038/sdata.2016.34. ISSN 2052-4463. PMID 27271481. Bibcode: 2016NatSD...360034R.

[9] Research Data–Seto Lab. www.urban.yale.edu. 10 Январ 2026 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 18 май 2019.

[10] The History of Urbanization, 3700 BC – 2000 AD. YouTube.

[Stephens_897–902-11] (2019-08-30) «Archaeological assessment reveals Earth's early transformation through land use» (en). Science 365 (6456): 897–902. doi:10.1126/science.aax1192. ISSN 0036-8075. PMID 31467217. Bibcode: 2019Sci...365..897S.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]