Яҳёи Себак

Мавод аз Википедиа — донишномаи озод
Jump to navigation Jump to search

Хоҷа Муҳаммад Яҳёи Себак, ки дар аввал Таффоҳӣ тахаллус мекард ва баъд онро ба Фаттоҳӣ бадал намуд, бо тахаллусҳои Асрорӣ ва Хуморӣ ҳам шеър мегуфтааст. Вай дар охирҳои асри XIV дар Нишопур ба дунё омада, баъди гирифтани маълумоти ибтидоӣ ба Самарқанд меояд ва дар ин ҷо касби камол карда муддати зиёде он ҷо мемонад. Вай чандин навъи хаттро хуб навишта, дар арӯзу бадоеъи шеърӢ ва илмҳои дигар хеле моҳир будааст. Бо Улуғбек дӯст будааст. Дар Самарқанд «Ҳусн ва Дил»-ро, ки аввалан ба наср навишта буд, ба назм мекашад ва баъди итмоми он ба ватани худ баргашта, соли 1449 дар Нишопур вафот мекунад.

Яҳёи Себак ба ғайр аз «Ҳусн ва Дил» ғазалиёти иборат аз се ҳазор байт маснавиҳои «Даҳома», «Таъбири хоб» низ доштааст. Китоби мансури ахлоқии ӯ «Шабистони хаёл» (соли таълифаш 1439 - 40) хеле машҳур аст. Бо номи Асрорӣ ва Хуморӣ ҳам асаре бо услуби «Канз-ул–иштихо», аз осори Абуисҳоқи Атъима доштааст.

Ташбеҳи мутлақ

Саломе ҳамчу ҳусну аҳди ёрон,
Саломе чун дили умедворон

Ташбеҳи измор

Ман аз чун оташам аз ашки ташвир
Дами сард аз чи шуд чун боди шабгир?

Аз «Ҳусн ва Дил»[вироиш]

Ин асар, ки аз рӯи қаҳрамонҳои асосияш Ҳусн ва Дил бо ин ном машҳур аст, аслан «Дастури ушшоқ» ном дошта, соли 1436 навишта шудааст. Асар тақрибан панҷ ҳазор байтро фаро мегирад. Баъди навишта шудани достони Яҳёи Себак ин мавзӯъ дар адабиёти мардуми Шарқи Миёна шӯҳрат ёфта, дар пайравии он достонҳои зиёде навишта шудааст.

Достони «Ҳусн ва Дил» достони рамзӣ буда, эҳсосоти инсонӣ ва сифатҳои маънавии он чун қаҳрамонҳо баромад мекунад. Мазмуни достон чунин аст: Дар шаҳри Юнон подшоҳе буд, ки Ақл ном дошт ва тамоми диёри Мағриб зери қаламрави ӯ буд. Ақл дар зиндагӣ ҳеҷ камбудӣ надошт, ба ҷуз фарзанд. Аз ӯ писаре таваллуд мешавад, ки номи уро Дил мениҳанд. Дил баъди тарбияи чандинсола дар кишваре, ки бо номи Бадан машҳур буд, ба тахти подшоҳӣ менишинад. Дуртар аз Бадан қасре буд, ки Дил онро барии худ ибодатгоҳ сохт. Дил дар умури давлат адлу адолатро пеш гирифта, бештар ба илму дониш диққат медод. Рӯзе олимон дар махфили «Оби хаёт» мубодилаи афкор мекунанд. Ба акидаи онхо хар касе, ки ин обро нушад, то киёмат зинда мемонад. Дил аз паси чустучуи оби хаёт мешавад ва чосусашро, ки бо номи Назар машхур буд, ба кофтукови он мефиристад. Назар пас аз чустучуи зиёде ба Офият ном шаҳре мерасад, ки подшохи он Номус ном дошт. Назар мақсади сафари худро ба Номус мефахмонад. Номус дар чавоби Назар мегуяд, ки хикояти оби хаёт дар ҷаҳон тамсилест ва мурод аз оби хаёт ин обруй аст. Яъне дар ин олам касе обру дошта бошад, номи у то киёмат бар забонхо чорист. Назар боз ба умеди чустучуи оби хаёт аз ин шаҳр берун меояд ва ба як кӯҳе наздик мешавад, ки дар болои он савмаае ҷойгир буда, шахсе бо номи Мақом он чо манзил дорад. Мақом Назарро ба пеши роҳибе он савмаа, ки Ризк ном дошт, мефиристад. Ризк низ оби хаётро ба у як чизи хаёти тавсиф мекунад. Назар аз ин кӯҳ ру ба шаҳр менихад ва ба хисоре, ки Хидоят ном дошт, дохил мешавад. Хикмат ном подшохи он шаҳр Назарро кабул карда, аз хусуси оби хаёт ба у наклхо мекунад Хикмат ба у мегуяд, ки дар диёри Машрик подшохе аст Ишк ном дорад ва уро Хусн ном духтари сохибчамол аст, ки падараш махсус ба номи у шаҳре сохтааст ва онро Дидор ном ниходааст. Хар касе, ки ба ин шаҳр дохил шавад, хамеша оби хаётро бо чоми шодмони нуш хоҳад кард. Азбаски дар роҳи шаҳри Дидор монеаҳои зиёд аст, аз ин ҷиҳат то хол касе ба он ворид нашудааст. Чун шаҳри Дидор аз тарафи Ракиб ном дев ва Комат ном сипахсолор нигахдори мешуд, хадди хеч касе набуд, ки ба он шаҳр кадам гузорад. Назар бо Хидоят ва мактуби Химмат, ки ба бародараш навишта буд, роҳи шаҳри Дидорро пеш мегирад ба шаҳри Саксор, ки дар хомсоягии Дидор буд, мерасад. Аммо лашкари Ракиб уро асир мегирад ва Назар бо бахонаи он ки у кимёгар аст, аз шаҳри Сагсор бо хамроҳии Ракиб ба шаҳри Дидор медарояд ва мактуби Химматро ба Комат месупоранд. Назар баъд аз чанд рӯз бо Зулф ном тарбиятгари Хусн шиносои пайдо мекунад. Зулф аз сари сехру чоду ба Назар як тори муяшро такдим мекунад, ки агар ба ягон мушкили дучор шавад онро дар оташ андозад, даррав Зулф ба ёрии у мешитобад. Аз казо бародари Назар Гамса, ки як вактхо бо гунохе гурехта буд, дар ин чо сардори тирандозон таъин мегардад. Гамза бо тег ба сари Назар хучум карда мехоҳад, ки уро кушад, вале Назар бародарашро шинохта, бозубандашро нишон медихад ва Гамса хам бародарашро шинохта, бурда ба хонааш мехмондори мекунад. Хусн дар бораи кимёкории Назар киссаҳои бисёр шунида, уро ба каср даъват мекунад. Хусн суратеро, ки аз санг сохташуда, дар хазинаи у нигох дошта мешуд, ба Назар нишон медихад. Назар он пайкарро дарав шинохта мегуяд, ки ин сурати подшохи Магриб ва Шом, Дил мебошад. Хусн пас аз шунидани ин гап ба он подшох, яъне Дил дил мебандад. Хусн, Хаёл ном гуломи худро бо хамроҳии Назар ба кофтукови Дил мефиристад. Хаёл ва Назар ба шаҳри Шом расида, дохили калъаи Бадан мешаванд. Хаёл аз фурсат истифода бурда, худро ба Дил мешиносонад. Дил, ки будани уро мепурсад. Хаёл мегуяд марди наккош аст. Дил барои санчидани хунари Хаёл ба у кашидани суратеро мефармояд. Хаёл дар як мижжа задан сурати Хуснро мекашад ва ба Дил нишон медихад. Дил суратро дида ба у ошик мешавад. Ва ки будани уро мепурсад. Дар чавоб Хаёл мегуяд, ки маликаи шаҳри Дидор аст. Дил чун ин гапро мешунавад, дар тараддуди дидани Хусн мешавад. Вазири падари Дил ин хабарро шунида ба Акл мегуяд, ки Дил баъд аз дидани сурати Хусн шаҳри Баданро тарк карда, ба тарафи шаҳри Дидор равона шудааст, ки ин амали у барои чанги ду мамлакат сабаб хоҳад шуд. Акл, Хаёл ва Дилро зиндони мекунад. Назар, ки аслан косиди Дил буд, ин хабарро ба Хусн мерасонад. Хусн сарлашкари худ Гамзаро барои халос кардани Хаёл ва Дил ба шаҳри Бадан мефиристонад. Назар ва Гамза бо лашкари зиёд ба шаҳри Бадан хучум мекунанд. Лашкари Назар ва Гамза ба сипохи Тавба, ки сарлашкари Акл буд, голиб мешавад. Акл ба писари худ Дил мефармояд, ки лашкареро ба сардории Сабр чамъ карда, ба мукобили лашкари Гамза чанг пайвандад. Лашкари Гамза аз ин тадбири подшохи Машрик хабар ёфта, ба акибнишини ру менихад. Дар охир бо фиребу найранг сипохи Дил ва Сабрро то шаҳри Дидор мерасонад. Пас аз чангу чидолҳои зиёд лашкари Дил шикаст мехурад ва Дил захмдор шуда, асир меафтад. Дилро дар холати бехуши ба чохи Закан мепартоянд. Ишк ва Хусн ба Мехр ном косиди худ мефармоянд, ки хабари асир афтодани Дилро ба падараш расонад. Хусн аз фурсат истифода намуда ба сари болин Дил меояд ва уро дар канор мегирад. Хусн аз ишки зиёде, ки ба Дил дошт, яку якбора ба гиря меояд. Катраи ашке ба руи Дил меафтад ва уро аз хоб бедор мекунад. Хар ду дилдода пас аз изхори зиёди мухаббат ба касри Висол рафта, як шабонарӯз ба айшу тараб дар он каср зиндаги ба сар мебаранд. Рӯзе канизаки Хусн, ки Гайр ном дошт аз ин вокеа хабар ёфта, дохили касри Висол мешавад, ки Дил дар он чо ба танҳои хоб рафтааст. Гайр аз ин фурсат истифода бурда, хамроҳи Дил дар он чо хоб меравад. Хусн аз бадахлокии Гайр пай бурда, ба пеши Дил рафта хардуи онхоро дар як бистари хоб мебинад. Гайр ба ин кори ношоистаи худ токкат наёоварда,аз мамлакат мегурезад. Дил бошад бо хукми Хусн аз сари нав ба зиндон партофта мешавад. Баъди чанд муддат Гайр аз шаҳри Сагсорон ба Хусн мактубе мефиристонад, ки дар он айбдор будани худро икрор мекунад. Гарчанде Хусн аз ин кораш пушаймон шуда бошад хам аз тарси падараш Дилро аз зиндон озод намекунад. Хангоме, ки падари Дил асир афтодани писарашро мешунавад, аз сари нав бо сардори Химмат ном сипахсолор лашкар чамъ карда, барои озод кардани Дил ба тарафи шаҳри Дидор равона мешавад. Вакте ки ба сархади шаҳри мазкур мерасад, Химмат аз чанг кардан бо Ишк худдори намуда, факат бо роҳи сулху маслихат пеши у меравад. Химмат бо аклу заковати худ Ишкро аз хар ҷиҳат ба сулх кардан рози кунонида, Дилро аз зиндон халос мекунад. Ишк аз тадбир ва андешаҳои Химмат дар хайрат монда, аз у хохиш мекунад, ки ягон косиде ба тарафи Машрик ба талаби Акл равад Химмат дарав косидро ба тарафи Машрик мефиристонад, ки Аклро ба хузури онхо биёварад. Бо талаби Ишк Аклро ба харду мамлакат подшох эълон менамоянд. Хусн ва Дил низ дар ин асно ба акди никохи якдигар даромада, то охири умр дар кишвари Акл хушу хурсандона зиндаги ба сар мебаранд.

Огози достон[вироиш]

Дар васфи Акл[вироиш]

Маро фикри сухансози сарафроз, Аз ин сар достон зад, ин сар овоз, Ки дар Юнон шахе олимақом буд, Сару сарайлу сардори ҷаҳон буд, Ба фармон арсаи Магриб тамомаш, Нихода даври гардун Акл номаш.

Сифати Дил[вироиш]

Ачоиб катрае, к-аз покии чон Ба чон лабташна будаш оби ҳайвон. Намуд аз боги чон гулдастае руй, Ки чун гул хор аз у шуд дастаи гуй. Чу он гулдаста дид аз равза бартар, Малак гарчи ба мехри Дил давида, Гуландоме, ки зери хафт парда, Чу гул бар дида буди чой карда.

Сифати Ҳусни дилситон[вироиш]

Парируе, ки ҷон девонаи ӯст, Чароги осмон парвонаи уст. Суманбуе, ки гулруёни гардун Ба руяш чун пари мастанду мачнун. Зирехмуе, ки харч о дар фунунест, Аз у сарҳалқаи қайди зунунест. Ҷафоҷӯе, ки аз муйи миёнаш Сари му ҳаст сад олам равонаш. Сухангуе, ки лаъли у зи гавҳар Шикофад оби хушк аз оташи тар. Ҷаҳонсӯзе, ки чун шамъ аз сари тоб Барорад об аз оташ ба сад об. Нигорине, ки хуршеди кавидаст Ба хун шуяд зи дасташ руй пайваст. Сиҳисарве, ки дорад оби кавсар Равон бар лаб, ки дар пояш кашад сар. Зи руяш оби дида шоми пайдо, Зи тобаш бар сари хуршед савдо. Ба руяш то фалак дида кушода, Бар у меҳраш ҳар дам руй дода. Қади у к-аз алиф омад нишонаш, Надорад ҳеҷ алиф илло миёнаш. Даҳони ӯ, ки миме аз набот аст, Ба болои алиф моалҳаёт аст. Чу нун зери ҷабин абруш пайдо, Ҳилоли айни идаш зери туғро. Ба хуби чун миёневу даҳоне, Надорад ҳеҷ кам дар ҳеҷ оне. Чу шаҳ дида ба некуӣ тамомаш, Ба некуӣ ниҳода Ҳусн номаш…

Сифати ақди Ҳусни дилбанд бо Дили ниёзманд[вироиш]

Саҳаргоҳон, ки бар курсии афлок, Аруси рӯз шуд дар ҷилва чолок. Табақҳои таолӣ дар нисораш Зи анҷум рехт бар сар рӯзгораш. Вакилони Қазо аз ҳазрати шоҳ, Хати туғро расониданд бар моҳ. Биёварданд ҳукми мабрами ишқ, Ки гардад дар Ҳарам дил маҳрами Ишқ. Ба Меҳр аз меҳри ҷон оранд нақде, Миёни Ҳусну Дил банданд ақде. Вафоро ҳам кашад Ҳиммат дар оғӯш, Ки ӯ омад вафодору вафокӯш. Назар, к-омад ҷигархун аз ниёзаш, Шавад пайванд аз неъмат ба нозаш. Чу холи Ҳусн хатти Ишқ бархонд, Бар он хат ҳамчу нуқта анбар афшонд. Ба ҳар хайл аз саводи шаҳри Дидор Амири дудаиро шуд талабгор. Ба чашми мардум аз дасторбандон Чу наргис зор шуд бар боғу майдон. Зи бисёрии гавҳар бар табақҳо, Ба шабнам кард чун гул ӯ варақҳо. Чу гоҳи ақд шуд бо иқди гавҳар Сипеҳр овард аз ҳур болиши зар. Ба вақти дилкушою соати хуш, Замонро Ҳусни толеъ гашт дилкаш. Нисори оби гавҳар бар сари фавҷ Чу дарё зад зи кафҳо мавҷ бар мавҷ. Парӣ гуфти чу Ҷам ҷоми вафо нуш, Ки дори хотами давлат дар оғӯш. Чу Дили ақди васлат гашт баста Бинои дилкушоӣ шуд хуҷаста Шуд аз асбобу асвоби арусӣ, Гулистон маъдани чиниву русӣ.


Аз ғазалиёт[вироиш]

Эй ки вакти лола согар холи аз май мекуни,
Рафт умру доғи хасратро даво кай мекуни?
Сабзаву гул ҳумаи Фирдавс дар пояд кошанд,
Аз кафои таънаву боди насихат ғам махур,
Чанд рӯз гар бисоти умрро тай мекуни.
Майпарасти гар ба овози дафу май мекуни.
Хамчу булбул хою хỹл кун, ки бархоҳад парид.
Мурғи рӯз аз шохсори умр то хай мекуни,
Сокей, карди ба махмури диламро нотавон,
Ё раб ояд реши чашматхарчи б вай мекуни.
Мекуни аз коф ба кавли сарди воиз май чаро,
Худ ба дасти худ бахори айшро дай мекуни ?
Бар хисори дахр ,Фаттохи чаве бунёд нест ,
Баро химмат дар ин вайрон чаро пай мекуни .

Эй ки вакти лола согар холи аз май мекуни, Рафт умру доғи хасратро даво кай мекуни? Сабзаву гул ҳумаи фирдавс дар поят кашанд, Чанд рӯзе гар бисоти умрро тай мекуни. Аз кафои таънаву боди насихат ғам махур, Майпарасти гар ба овози дафу май мекуни. Хамчу булбул хою хỹе кун, ки бархоҳад парид. Мурғи рӯз аз шохсори умр то хай мекуни, Сокиё, карди ба махмурӣ диламро нотавон, Ё раб ояд реши чашмат харчи бо вай мекуни. Мекуни аз каф ба кавли сарди воиз май чаро, Худ ба дасти худ бахори айшро дай мекуни ? Бар хисори дахр,Фаттоҳӣ, ҷаве бунёд нест, Бораи химмат дар ин вайрон чаро пай мекуни .