Алишер Навоӣ

Аз Википедиа
Ҷаҳиш ба: новбари, Ҷустуҷӯи
Низомиддин Алишер Навоӣ
Алишер Фонӣ
Alisher Navoi bio.JPg
Зодрӯз 9 февраль, 1441
Зодгоҳ Ҳирот
Даргузашт 3 январь, 1501
Вазифа шоир, вазир

Алишер Навоӣ (9 уми феврали 1441, деҳаи Давлатободи наздики Ҳирот — 3-юми январи 1501, Ҳирот), шоир ва мутафаккир, асосгузори адабиёти классикии ӯзбек, ходими давлатӣ. Ӯ дар осори ӯзбекии худ бо тахаллуси "Навоӣ" ва дар ашъори тоҷикиаш бо "Фонӣ" эҷод кардааст.

Тарҷумаи ҳол[вироиш]

Падари Навоӣ Ғиёсуддини Кичкина аз амалдорони дарбори Абулқосим Бобур (солҳои ҳукмрониаш 1449—1457) буд. Ӯ ба адабиёт шавқи зиёд дошт ва бо аҳли завқ сӯҳбатҳо меорост. Модараш аслан аз Кобул буда, дар хонадони Темуриён дояи кӯдакони онхо будааст. Навоиро дар чорсолагӣ ба макта6 ниҳоданд. Вай бо ҳокими ояндаи Хуросон Ҳусайни Бойқаро (солҳои ҳукмрониаш 1470—1506) дар як ҷо тарбия гирифтааст. Дар мактаб ба Навоӣ мувофиқи анъанаи он замон, бар замми хату савод ва заруриёти динӣ, аз асарҳои Бӯстон ва Гулистони Саъдӣ, инчунин Мантиқ-ут-тайри Атторро низ таълим додаанд. Аз гуфтаи худи Навоӣ бармеояд, ки таҳсили расмии ӯ бо забони форсӣ ва арабӣ гузаштааст. Аммо таҳсили Навоӣ дар Ҳирот дер давом накард. Баъди вафоти Шоҳрух (солҳои ҳукмрониаш 1409—1447) байни авлодони Темур (солҳои ҳукмрониаш 1370—1405) барои тоҷу тахт муборизаи тезу тунде cap шуд ва падари Навоӣ аз ин низоъҳо ба танг омада, маҷбуран бо оилаи худ ба тарафи Ироқ, фирор кард ва муддате дар шаҳрҳои Тафт ва Шероз зиста соли 1452 боз ба Ҳирот баргашт ва бо фармони Бобур ҳокими Сабзвор таъин шуд. Дар тӯли ин муҳоҷират Навоӣ таҳсили илмро давом дода, дар баробари улуми расмӣ аз Хоҷа Юсуфи Бурбон илми мусиқиро омӯхт. Дар синни 12-солагӣ аз падар маҳрум гашт. Уро Бобур ба тарбияи худ гирифта, с. 1457 ба Машхад бурд. Н. дар Машхад низ х,амрох,и Х.У" сайнл Бойкаро дониши худро дар сохаи фалсафа, мантик, риёэиёт ва адабиёт такмил дода, бо : шоирони номй Сайд Х>сани Ардашер, Камо-ли Турбатй вохурд. Фаъолияти эчо-дии Н. дар синни 10—112-солагиаш ороз ёфтааст. Дар 15-солагй уро чун шоир'И зуллисонайн шннохтанд. Н. с. 1464 ба Хирот .6ap.ra.inra аз Номй ялми кофияро таълим гирифт. Аммо зиндагии Н. дар Хирот дер ■напоид, Хокими нави Хуросон Абу-саид (хукрм. 1454—69) уро аз му-холифони худ дониста, молу мул-кашро мусодира карда, с. 1466 ба Самарканд бадарга намуд. Н. дар Самарканд бо олимону адибон ва намояндагони ахли санъати он чо шиносок пайдо кард. Хокими Са¬марканд, ки бо тахалл. «Вафой» шеър мегуфт, H.-DO дастгирй намуд. Н. дар ин шахр омухтаии назарияи адабиётро чиддан давом дода, илми фикдро аз Фазлулловд Абулайс таълим гирифт. У бо Амир Шайха-ми Сухайлй вомехурад ЕЭ х.а<р ду дӯстони чонй шуда-нд. Дар Самар¬канд Н. аз чихати моддй тангй ка-шида бошад хам, аз чихати дониш ва касби шоирй хеле камол ёфт. С. 1479 дар Хирот Хусяйни Бойкаро ба сари хокимият омад ва Н.-ро ба дарбор даъват кард. Н. тахеилашро дар Самарканд кагь намуда, ба Хирот баргашт ва ба муносибати иди рамазон дар мадхи Хусайни Бойкаро бо радифи «хилол» каси-дае навишта, аз мукаррабони сул-тон гардид. С. 1469 аввал мухрдори давлат таъин гардид ва баъдтар (1472) вазифаи вазир ва унвони амирро сохиб шуд. Вале кашмака-шу низоъ ва хабаркашиву хасадба-рии ахли дарбор Н.-ро ба танг авар-данд. У с. 1476 аз хидмати давлатй даст кашид ва с. 1477 Чомиро пир баргузида, вориди фирк.аи Накш-бандия гардид. Вале с. 1479 уро мачбуран хокими Хирот таъин кар-данд. Н. бо тарзи давлатдорзш Ху-сайни Бойкаро, ки аксар вакти худ¬ро ба айшу нуш сарф мекард, ро-зи набуд ва пеши онро гирифтанй мешуд. Аз ин ру, султон бо мак,-са-ди аз пойтахт дур кардан уро зи-мистони с. 1487 хокими яке аз ви-лоятхои дурдаст —Астаробод таъин кард. Н. с. 1489 ба Хирот баргаш-та ва робитаашро аз дарбор канда, то охири умр ба таълифу тасниф машрул _шуд. Н. самараи фаъолия¬ти снеси, илмй ва адабии худро сарфи ободонин мамлакат, сохтмони бинохои хайрия ва осоишу пешраф¬ти мардум карда буд.