Амнияти байналмилалӣ
Амнияти байналмилалӣ — низом ва услуби муносибатҳои байналмилалӣ, ки шомили суботи бомароми рушди иқтисодӣ, сиёсӣ ва дигар муносибатҳои байни давлатҳо буда, ба рафъи таҳдидҳои таҷовузи беруна, таъмини ҳамзистии осоиштаи давлатҳо дар пояи баробарҳуқуқӣ, истиқрори истиқлоли миллӣ, соҳибихтиёрӣ ва мустақилияти комили халқҳо асос меёбад. Фароҳам овардани чунин шароити мусоид яке аз вазифаҳои умда ва муҳиму пурмасъули ҳар як давлат буда, дар ҳуқуқи байналхалқии муосир, аз ҷумла дар Оинномаи СММ ифода ёфтааст.
Амнияти байналмилалӣ истилоҳест, ки ба тадбирҳое ишора мекунад, ки аз ҷониби давлатҳо ва созмонҳои байналмилалӣ, ба монанди Созмони Милали Муттаҳид, Иттиҳоди Аврупо ва дигарон, барои таъмини бақо ва амнияти мутақобил сурат мегирад. Ин тадбирҳо ҳам амалҳои ҳарбӣ ва ҳам созишномаҳои дипломатӣ, аз қабили шартномаҳо ва конвенсияҳоро дар бар мегиранд. Амнияти байналмилалӣ ва амнияти миллӣ ҳамеша ба ҳам вобастаанд. Амнияти байналмилалӣ дар асл ҳамон амнияти миллӣ ё амнияти давлатӣ дар сатҳи ҷаҳонӣ мебошад.
Пас аз анҷоми Ҷанги дуюми ҷаҳон, соҳаи нави пажӯҳишҳои илмӣ — мутолиоти амниятӣ — ки ба амнияти байналмилалӣ тамаркуз дорад, ба вуҷуд омад. Ин соҳа аввал ҳамчун бахши мустақили омӯзиш шакл гирифт, аммо баъдтар ҳамчун зербахши муносибатҳои байналмилалӣ пазируфта шуд.[1] Аз солҳои 1950-ум инҷониб омӯзиши амнияти байналмилалӣ дар маркази таваҷҷуҳи муносибатҳои байналмилалӣ қарор дорад.[2] Он соҳаҳое чун таҳқиқоти амният, таҳқиқоти стратегӣ, таҳқиқоти сулҳ ва дигар самтҳоро фаро мегирад.
Маънои «амният» аксар вақт ҳамчун истилоҳи ба худфаҳм пазируфта мешавад, ки гӯё тавассути «ризоияти эътирофнашуда» дарк мегардад.[3] Мазмуни амнияти байналмилалӣ бо гузашти солҳо густариш ёфтааст. Имрӯз он маҷмӯи васеи масъалаҳои ба ҳам пайвастаро дар бар мегирад, ки ба бақои насли башар таъсир мерасонанд. Ин мафҳум аз шаклҳои суннатӣ ё классикии қудрати ҳарбӣ, сабабҳо ва паёмадҳои ҷанг байни давлатҳо, нерӯи иқтисодӣ оғоз шуда, то муноқишаҳои қавмӣ, мазҳабӣ ва идеологӣ, ихтилофҳои тиҷоратӣ ва иқтисодӣ, таъминоти энергетикӣ,[4] илм ва технология, амнияти озуқаворӣ, инчунин таҳдидҳо ба амнияти инсон ва суботи давлатҳо, ки аз таназзули муҳити зист, бемориҳои сироятӣ, тағйирёбии иқлим ва фаъолияти бозигарони ғайридавлатӣ сар мезананд, идома меёбад.[5]
Дар ҳоле ки равиши васеи амнияти байналмилалӣ қариб ҳама чизро ҳамчун масъалаи амниятӣ баррасӣ мекунад, равиши суннатӣ асосан ё ҳатто танҳо ба масъалаҳои ҳарбӣ тамаркуз менамояд.[1]
Пас аз Ҷанги дуюми ҷаҳонӣ (1939-45) бар асари қувват гирифтани таҳдид ва хатари ҷанги ҷаҳонии атомӣ ва термоядроӣ мубориза ва талошҳо барои таҳкими сулҳ ва таъмини амнияти халқҳо таъхирнопазир гардиданд. Ин талошҳову муборизаҳо тамоми халқи ҷаҳонро фаро гирифта, ба ташкили системаи томи давлатҳои мустақили Осиё, Африка ва Америкаи Лотинӣ оварда расонданд. Санадҳои таърихии ҷаласаҳои машваратии байналхалқӣ шоҳиди онанд, ки мубориза барои амнияти байналмилалӣ, халъи силоҳ (яроқпартоӣ), истиқлоли миллӣ, ҳамкорӣ ва сулҳ ҳақиқатан хусусияти умумиҷаҳонӣ ва умумихалқӣ пайдо кардаанд. Воситаҳои асосиву умдаи таъмини амнияти байналмилалӣ мушоҳидаҳои дуҷониба, бароҳандозии бехатарии тарафайн, муттаҳид сохтани давлатҳо дар иттиҳодҳои бисёрҷанба, тааҳҳуди ташкилотҳои байналмилалии умумиҷаҳонӣ, демократикунонии ҷомеа, демилитаризатсия ва гуманизатсияи тартиби сиёсии байналмилалӣ, истиқрори авлавияти (муқаддамӣ, афзалиятнокӣ) ҳуқуқӣ дар муносибатҳои байналмилалӣ мебошанд. Мутаносибан аз доираи зуҳур сатҳҳои зерини амният фарқ карда мешаванд:
- миллӣ
- минтақавӣ
- глобалӣ — умумӣ.
Мафҳумҳои амният дар арсаи байналмилалӣ
[вироиш | вироиши манбаъ]Эдвард Колодзей амнияти байналмилалиро бо Бурҷи Бобил муқоиса кардааст[6], дар ҳоле ки Роланд Париж (2004) онро «дар чашми нозир» мешуморад.[7] Мафҳуми амният ба таври васеъ барои «сафед кардани маҳдудсозии озодиҳои шаҳрвандӣ, оғоз кардани ҷанг ва аз нав тақсим намудани захираҳо ба миқёси бузург дар панҷоҳ соли охир» истифода шудааст.[8]
Волтер Липпман (1944) амниятро қобилияти як кишвар барои ҳифзи арзишҳои асосии худ мешуморад, ба ин маъно ки давлат барои пешгирӣ аз ҷанг маҷбур нест аз арзишҳои меҳвариаш даст кашад ва метавонад бо пирӯзӣ дар ҷанг онҳоро ҳифз намояд.[9] Дэвид Болдуин (1997) бар он аст, ки пайгирии амният гоҳе талаб мекунад аз дигар арзишҳо, аз ҷумла арзишҳои канорӣ ва арзишҳои асосӣ даст кашида шавад.[8] Ричард Уллман (1983) пешниҳод кардааст, ки коҳиши осебпазирӣ худ амният аст.[10]
Арнолд Волферс (1952) иддао мекунад, ки «амният» одатан истилоҳи меъёрӣ мебошад. Давлатҳо онро «ё барои судмандӣ — ҳамчун воситаи оқилона ба сӯи ҳадафи пазируфташуда — ё аз лиҳози ахлоқӣ, ҳамчун беҳтарин ё камзарартарин роҳи амал» ба кор мебаранд.[11] Ба монанди фарқияти одамон дар эҳсос ва шинохти хатару таҳдид, Волферс бар ин аст, ки давлатҳои гуногун низ интизориҳои мухталиф аз амният доранд. На танҳо сатҳи таҳаммулпазирӣ нисбат ба таҳдидҳо фарқ мекунад, балки кишварҳо бинобар муҳити ҷуғрофӣ, иқтисодӣ, экологӣ ва сиёсии хоси худ бо сатҳҳои гуногуни таҳдид рӯ ба рӯ мешаванд.
Барри Бузан (2000) омӯзиши амнияти байналмилалиро на танҳо таҳқиқи таҳдидҳо, балки омӯзиши он медонад, ки кадом таҳдидҳоро метавон таҳаммул кард ва кадомашон амалҳои фавриро талаб мекунанд.[12] Ба назари ӯ, мафҳуми амният на танҳо қудрат асту на танҳо сулҳ, балки чизест миёнаи ин ду.[13]
Мафҳуми «бозигари амнияти байналмилалӣ» аз солҳои 1990-ум ба ин сӯ дар ҳама самтҳо густариш ёфтааст: аз давлатҳо то гурӯҳҳо, афрод, низомҳои байналмилалӣ, созмонҳои ғайриҳукуматӣ (NGO) ва ҳукуматҳои маҳаллӣ.[14]
Эзоҳ
[вироиш | вироиши манбаъ]- 1 2 Buzan, B. and L. Hansen (2009). The Evolution of International Security Studies. Cambridge, Cambridge University Press.
- ↑ Sheehan, M. (2005). International Security: An Analytical Survey. London, Lynne Rienner Publishers.
- ↑ Sheehan, M. (2005), International Security: and Analytical Survey, London, Lynne Rienner Publishers
- ↑ Novikau, Aliaksandr (2023-09-08). «Energy Security in Security Studies: A Systematic Review of Twenty Years of Literature». Central European Journal of International and Security Studies 17 (3): 34–64. doi:10.51870/PDDC2102.
- ↑ Buzen, B., O. Wæver, et al. (1998). Security: A new frame work for Analysis. Boulder, CO, Lynne Rienner Publishers.; Doty, P., A. Carnesale, et al. (1976). "Foreword." International Security 1(1).
- ↑ Kolodziej, E. (2005). Security and International Relations. Cambridge, Cambridge University Press, p.11.
- ↑ Paris, R. (2004). "Still and Inscrutable Concept", Security Dialogue 35: 370–372.
- 1 2 Baldwin, D. (1997). "The Concept of Security." Review of International studies 23: 5–26
- ↑ Lippmann, W. (1944). U.S. Foreign Policy. London, Hamish Hamilton
- ↑ Ullman, R. (1983). "Redefining Security." International Security 8(1): 129–153
- ↑ Wolfers, A. (1952). ""National Security" as an Ambiguous Symbol." Political Science Quarterly 67(4): 481–502.
- ↑ Buzan, B. (2000). 'Change and Insecurity' reconsidered. Critical Reflection on Security and Change. S. Croft and T. Terriff. Oxen, Frank Cass Publishers.
- ↑ Buzan, B. (2007). People, States & Fear. Colchester, ECPR.
- ↑ Rothschild, E. (1995). "What is Security." Dædalus 124(3): 53–98.
Сарчашма
[вироиш | вироиши манбаъ]- Амнияти байналмилалӣ // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] / сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2023, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.