Баҳром Фирӯз

Мавод аз Википедиа — донишномаи озод
Ҷаҳиш ба: новбари, Ҷустуҷӯи
Баҳром Фирӯз
Фирӯз Баҳром Бобоевич
Баҳром Фирӯз портрет.jpg
Санаи таваллуд:

1 ноябри соли 1939

Зодгоҳ:

Самарқанд

Санаи марг:

25 сентябри соли 1994

Навъи фаъолият:

шоир, нависанда, публисист

Забони осор:

тоҷикӣ

Ҷоизаҳо:

Барандаи мукофоти ба номи С. Айнӣ
Корманди хизматнишондодаи фарҳанг

Баҳром Фирӯз (номи аслӣ Фирӯз Баҳром Бобоевич; 1 ноябри соли 193925 сентябри соли 1994) — шоир, нависанда ва публисисти тоҷик, Аъзои шӯрои нависандагони СССР (соли 1971). Муаллифи 13 китоб.

Зиндагинома[вироиш]

Баҳром Фирӯз 1 ноябри соли 1938 дар шаҳраки тоҷикнишини Нуратои тобеи шаҳри Самарқанди бостонӣ, дар хонаводаи зиёӣ чашм ба олами ҳастӣ кушодааст. Айёми кӯдакиаш дар рустои азизи ӯ, дар манзили падарӣ сипарӣ шудааст. Айёми кӯдакиҳои Баҳром дар сояи дарахтони осмонбӯси боғи мушаҷҷари бобояш, ки пеш аз инқилоби шуравӣ яке аз давлатмандони маъруфи шаҳри Самарқанд ба шумор мерафт, сипарӣ шудаанд. Вақте ки синну солаш ба даврони мактабхонӣ расид, зарурате пеш омад, ки ба рустои кӯҳистонии падар – Устук ҳиҷрат намояд ва он ҷо таҳсилоти ибтидоӣ ва миёнаи хешро ҳосил кунад. Дар рустои Устук, нависандаи оянда ҳаёти деҳқонон, зиндагии бенавоёнаи мардуми деҳот, поймол шудани ҳуқуқҳои эшонро дар ҷони худаш таҷриба намуда баъдан дар нигоштаҳояш ёдовар шудаааст, ки “...агар дар деҳа кони тилло набуд, дар солҳои ҷанг ва баъди ҷанг, кулли мардуми он атроф аз гушнагӣ талаф гаштанашон як амри воқеӣ буд. Аммо мардуми бенаво баҳору тобистону тирамоҳ ҳуқуқи заршӯӣ ҳам надоштанд, ғуломони колхоз буданд. Онҳо фақат дар зимистони қаҳратун аз кори колхоз фориғ гашта заршӯӣ мекарданд”. Шавқи омӯзиши илму ҳунар ва касби машғулият ӯро хеле барвақт—баъди ба итмом расонидани мактаби ҳафтсолаи деҳа ба маркази куҳани илму фарҳанг—шаҳри Самарқанд овард. Он замон дар яке аз хиёбонҳои хушманзару зебои таърихии Самарқанди бостонӣ – Даҳбед, таълимгоҳе бо номи “Омӯзишгоҳи педагогии тоҷикӣ” фаъолият мекард. Дар он донишҷӯён аз шаҳри Самарқанд ва ноҳияҳои гирду атрофи вилоят ба таҳсил фаро гирифта мешуданд. Устодону омӯзгорони ин даргоҳи мӯътабар шогирдонро тавассути сӯҳбату имтиҳони хаттиву шафоҳӣ интихоб мекарданд. Якуми сентябри соли 1952 дар бинои рақами дуюми омӯзишгоҳи педагогии шаҳри Самарқанд, дар болои дари яке аз синфхонаҳои таълимӣ, ки курси 1, гурӯҳи «А» навишта шуда буд, дар мизи таҳсилии аз ҳама пеш Баҳроми хурдсол, бо Раҳмат ном писаре аз ноҳияи дигари наздики Самарқанд нишаста буданд. Ҳамин гуна айёми таҳсили Баҳром, нависандаи оянда, аз ҳамон вақт оғоз ёфт ва баробари ин бо ин навраси ҳамсабақу ҳаммизу ҳамнишин ба зудӣ унс гирифтанд, ки баъдан ин дустӣ ҳардуро ба як ҳуҷраи хобгоҳ, воқеъ дар кӯчаи Сӯзангарони Самарқанд барои иқомат овард.

Бо дусти мактабиаш - Рахмат

Баҳром ҳарчанд миёни шогирдони омӯзишгоҳ аз ҳама хурд, яъне 14 сола буд, вале серғайратӣ, чолоку зиракӣ, табассуми зебову чашмони бодомӣ ва абрувони ғафсу сиёҳ, мӯйҳои парешонаш симои вайро аз ҷиддият ва самимияти дар ботинаш маҳфуз ниҳон менамуданд. Одобу ахлоқ, рафтору гуфтораш аз китобхонӣ ва мутолиаи зиёди ӯ дарак медод ва шавқи аз худ кардани мероси гузаштагон, шоирону нависандагони муосир ва таълифоти классикони адабиёти ҷаҳон дар дилу дидааш дар ҳадде ҷой дошт, ки шабҳои донишҷӯии хешро бо мутолеаи онон рӯз мекард. Қудрати зеҳниаш ӯро ба ҳадде ёварӣ менамуд, ки битавонад дар як шабонарӯз як асари калонҳаҷмро бидуни мушкилӣ мутолеа намуда, аз он барои хештан дониш ва бардоштҳои афзуне ҳосил созад. Баробари ин тамоми нерӯ ва тавоноиашро ба омӯзиши осори безаволи нависандагону шоирони барҷастаи давру замон бахшида, аз сари садоқату ихлос ба ин суханварони ҳамзамони хеш низ иродату эътиқод ҳосил намуд. Натиҷаи ҳамин дилбастагӣ ба адабиёт ва фарҳанги милливу ҷаҳонӣ буд, ки дар кутоҳтарин фурсат дар омӯзишгоҳ Баҳроми шогирдро аз донишҷуён то устодон ҳамчун фарди адабиётдӯст ва соҳибфазилату донишвар эътироф менамуданд. Дар омӯзишгоҳи омӯзгории тоҷикӣ тавассути дарсҳои устодони дилсӯз Наимов (адабиёти тоҷик ва роҳбари курс), М.А. Хамперова (фанни забону адабиёти рус), Валихӯҷаев (математика), Муллоқандов (физика), Қурбонов (биология), Мӯҳтарамов (ҷуғрофия) ва Солиев (забони модарӣ) ҷаҳонбинии донишҷӯён дар кутоҳтарин фурсат ба куллӣ тағйир ёфт. Нақши устодони ин даргоҳ дар ташаккули шахсиятҳои комил ва таълими ҳаматарафа, мусоидат ба таҳаввулу тағйироти фикриву зеҳнии донишҷӯён муассир афтод ва метавон бо боварӣ изҳор дошт, ки маҳз дар ҳамин даргоҳ, Баҳром Фирӯз ва ҳамсабақони ӯ, аввалин дарси худшиносиву худогоҳии миллӣ ва маънавиро омӯхтанд, то тавассути бардошту андӯхтаҳои хеш ба сӯи асолати инсонӣ, маънавӣ қадамҳои устуворе гузоранд. Баҳроми навҷавон давоми чор соли таҳсил зери раҳнамоии устоди худ Мария Аванесовна Хамперова, зани меҳрубону ҳалим ва ширинзабону хушмуомила, забони русиро комилан аз бар кард ва ин афзалияти дониши забонии ӯ боис ба фарох гаштани доираи мутолеот ва дилбастагии беҳаддаш ба адабиёти рус гардид. Дар натиҷа он орзуву ҳавасе, ки дар айёми бачагиаш нисбат ба эҷодиёти нависандагони машҳур ва фарҳангу маориф дар дил мепарварид, тавассути устодони донишманд, ба хусус муаллимони ғамхору сахтгир Хамперова ва Наимов ба он шарафёб гардид. Дар дарсҳои адабиёт, забон, санъату таърих бо муаллимон баҳсу мунозираҳо ороста аз ин роҳ донишу маълумоти хешро роҷеъ ба фунуни мазкур такмил менамуд. Дар маҳфилҳои шинохти осори адабӣ ва базму ҷамъомадҳои байтбаракгуӣ пайваста ширкат варзида, ҳамчун донишҷӯи фаъол дар аксари мусобиқаҳои илмӣ ва шеърӣ ғолиб меомад. Дар муддати кӯтоҳи таҳсил бештари осори шоирону нависандагони тоҷикро аз даврони куҳани таърихӣ то имрӯз мутолеа намуд. Бо ҳидоят ва дастгирии устодони адабиётшинос Баҳроми ҷавон ба хондани асарҳои нависандагони машҳури рус – Л.Толстой, Ф. Достоевский, А. Чехов, А.Пушкин, М. Лермонтов ва адибони шӯҳратманди ҷаҳон – В.Шекспир, О.Балзак, Байрон, Гёте, Р.Такур ва дигарон пардохта, аз ин роҳ ба шинохти афкори адабии суханварони олам роҳ кушод. Бешак, метавон гуфт, ки ҳамин марҳилаи мутолеотии зиндагонии Баҳроми ҷавон ба рӯи вай дунёи нависандагӣ, эҷод ва дар оинаи бадеият шинохтани ҳастии омадшуди оламро боз намуд.

Бо ҳамсабақон

Дониши ба дастоварда, истеъдоди табиӣ, санъат ва суръати тезу равони китобхонии Баҳромро пеш аз ҳама устод Наимов кашф намуда, ба он баҳои баланд дод. Ин маҳорати китобхонии ӯ боиси дӯстии самимии мустаҳкаме миёни устод ва шогирд гардид. Баҳроми хайрхоҳу саховатманд ба устоди азизу дӯстдоштааш, ки он замон чашмонаш камқуввату хира шуда буданд ва бисёр мутолеа карда наметавонистанд, ҳамчун рамзи икрому эҳтиром китобҳои бадеиро дар хонаи устод Наимов мехонд, то муаллим аз мутолеа чашмони дардмандашро бештар азият накунад... Шаби аввалини китобхонӣ, устод китоби С. Айнӣ «Ғуломон»- ро интихоб кард, ки хондани онро дар муддати кутоҳ ба итмом расониданд. Ҳамин суръати мутолеаи китоб аз тарафи Баҳром боис шуд, ки ҳар шом Баҳром бо дӯсташ Раҳматҷон дар муддати кутоҳ чандин китобҳоро (достону романҳо) — яке паси дигар қироат намуда, роҷеъ ба онҳо миёни ҳамдигар баҳсу мунозираҳои адабиву бадеӣ ташкил намоянд. Баҳром, он замон, ба таъбири маъруф ба «касалӣ»-и китобхонӣ гирифтор шуд, ки ба қавле ин “беморӣ” то охири умраш ӯро раҳо накард. Донишҷӯён дар он айём зиндагии сахти фақирона доштанд ва аз назари иқтисодӣ мушкилоти фаровоне рӯё рӯи эшон қарор дошт. Аз деҳа дар халтаҳои зиёд нони хушк меоварданд ва асосан, хурокашон ҳамин чойу нону қанд буд... Ҳар сол тирамоҳон ду моҳ ба пахтачинӣ мерафтанд ва аксар то миёнаҳои моҳи декабр дар сармои шадид бе либоси гарм, пойпӯши дуруст монда, бо азобу уқубати тоқатфарсо пахта мечиданд. Музди кори донишҷӯ ба пули хӯрок мерасиду бас… Дар поёни охирин соли таҳсил дар омузишгоҳ қабл аз супоридани имтиҳони давлатӣ Баҳром бо як имтиҳони ҷиддӣ – бархӯрд бо хурдагириву бюрократияи беинсофии замон қарор гирифт. Рӯзҳои истироҳати иди май (манзур иди 1 май, ки он замон ҳамчун рӯзи байналмилалии коргарону деҳқонон таҷлил мегардид ва тибқи анъана намоиш ва раҳнамоӣ доир мешуд) чор-панҷ нафар ҳамсабақон ба деҳаҳои худ рафта, дар намоиши 1-Май ширкат наварзиданд. Баъди бозгашт ҳамаи шарикон чун дастовез ба хонаи мудири қисми илмӣ Орифӣ – чор- панҷ килоӣ ғулинг, мавиз, биринҷ ба унвони ҳадя оварданд, аммо Баҳром ин корро бар худ раво надид. Рӯзи панҷуми май мудир ӯро ба идорааш даъват намуда, ба истинтоқ кардан сар кард, ки чаро вай дар чунин як маъракаи сиёсиву якдилӣ иштирок накардааст. Мудир ин рафтори Баҳромро нишони нопойдории маънавӣ ва ихтилоф ба ғояҳои замон унвон намуд. Ҳамин гуна, пайваста дар иртибот ба ин мавзӯъ вайро таҳқиру таҳдид мекард. Баҳром, ки падари муаллими маорифпарвараш аз хурдӣ ӯро дар рӯҳияи росткориву ростгуӣ ва ростқавлӣ тарбия намуда буд, дар рӯ ба рӯи чунин ҳамлаи ноадолатона хомӯш монда натавонист ва иллати ин ҳамларо дар наовардани дастовез аз деҳа шумурд. Дар хонаводаи ӯ танҳо падар кор мекард, ки вай ҳам шахсияти фарҳангӣ ба шумор рафта, модараш ғайр аз Баҳром боз се кӯдаки дигарро ба воя мерасонд. Музде, ки модар аз кори колхоз ба даст меовард, хеле ночиз ба шумор рафта, барои зиндагонии оддии хонавода ҳам кофӣ набуд. Бояд гуфт, ки дар он солҳои пас аз ҷангӣ чунин серию пуриро касе барои худаш раво намедид, ба истиснои раиси колхоз ё дигар мансабдори ноҳия, ки аксаран аз ҳисоби дигарон чунин шароитро ба хештан муҳайё намуда, бар болои ин нисбати мардуми оддӣ ҷабрҳоеро раво медиданд. Дар натиҷа Баҳроми ҷавону ростқавл ҳақиқатро ошкор намуд ва ҳар чӣ дар андаруни қалби самимонаи хеш дошт, бурун овард, то асрори ин ҳама мунофиқиву ҳасудиву тамаъкориҳо фош шавад. Орифӣ аз шунидани ҳарфҳои Баҳром асабонӣ шуда, баъди ду рӯз шӯрои омӯзгориро даъват намуда, муҳокимаи масъалаи Баҳроми донишҷӯро дар назди директори омузишгоҳ Юнусӣ гузошт. Дар натиҷа хулоса чунин шуд, ки ӯ сазовори касби омӯзгорӣ нест ва бояд аз сафи донишҷӯён хориҷ карда шавад... Ин дар ҳоле буд, ки Баҳром чор сол дар таълимгоҳ ба баҳои аъло хонда, шогирди аввали омузишгоҳ ба шумор мерафт ва сураташ дар сафи болоии тахтаи аълочиён қарор дошт ва дар пеш фақат имтиҳони ниҳоии давлатӣ боқӣ монда буд. Мутаассифона он муаллимоне, ки дар тӯли чаҳор соли таҳсил аз дониши ӯ мамнуну сарфароз нисбаташ суханҳои хуб мегуфтанд ва ҳатто аз ҳузураш ифтихор доштанд, ҳамеша таҳсинаш мекарданд - ҳама хомӯш ва сарафканда буданд… Албатта, ин ҳам гуноҳи эшон набуд, чун бар асоси иттиҳом бар масоили сиёсӣ дар он айём ҳар кор шуданаш имкон дошт ва ҳатто дар ҳоли пуштибонӣ метавонистанд ҷонибдорон ё муаллимони тарафгирро ҳам муттаҳам ба ихтилоф дар низоми сиёсати давр кунанд. Ҳамчунин, дар он айём одат чунин буд, ки аз пешниҳоди сарвари идора сар печидан баробари тарки кори он идора буд… Ёдашон ба хайр, фақат муаллимаи забони русӣ—Мария Аванесовна Хамперова ва муаллими адабиёт – Наимӣ, оҷизона аз Шӯро раҳму шафқат ва меҳрубонӣ барои ӯ талаб карданд. Ана, аз ҳамон айём дар сиришти ӯ нафрат ба ҳаромхӯрӣ, ноҳақӣ, дурӯғу дағо гӯё махлут гашта бошад, дар ҳар як ҳикояву қиссааш алайҳи ин гуна хабисон қалам мекашид, симои манфури онҳоро ба мардум ошкор менамуд. Ҳаройина, новобаста ба чунин тазодҳо ва бархӯрдҳои маънавӣ соли 1957 Баҳром Фирӯз муваффақ бар он шуд, ки омузишгоҳи педагогии шаҳри Самарқандро хатм карда, барои идомаи таҳсил ба шаҳри Хуҷанд соҳиби роҳхат гардад. Худи ҳамон сол (соли 1957) мавсуф ба бахши таъриху филологияи Институти давлатии педагогии ба номи С. М. Киров - и шаҳри Ленинобод - ИДПЛ (феълан Донишгоҳи давлатии Хуҷанд, ба номи академик Бобоҷон Ғафуров аст) дохил шуда, таҳсилашро идома бахшид.

Бо донишҷӯёни Донишгоҳи Давлатии Педагогии шаҳри Ленинобод. Соли 1958

Дар айёми таҳсил Баҳроми ҷавон ҳамчун донишҷӯи пурҳарорат, боғайрат, фошгӯ ва ҷасур шинохта шуда, баробари ин ҳаргиз зимоми фурӯтанӣ ва хоксориро аз даст намедод. Кам-кам, дер-дер табассум мекард, аммо ба ҳеҷ ваҷҳ табассуми сохта, хандаи дилу бедилон надошт. Суханашро - хоҳ талх бошаду хоҳ ширин - даставвал аз ғалбери ақлу ҳуш гузаронда, баъдан ба забон меовард. Аз гирумон, нишастухез ва ниҳоду хулқу атвораш яқин буд, ки аз бисёр баду неки ҷаҳон огаҳӣ дорад. Вақте ҳарф мезад, барои истинод бар воқеияти суханаш на фақат аз Рӯдакию Фирдавсӣ, Ҳофизу Саъдӣ, Хайёму Мавлонои Румӣ ва ё Айнию Лоҳутию Турсунзода, балки бештар аз осори файлсуфон ва риёзидонҳои ҷаҳон порчаву қитъа, мисолу иқтибосҳо меовард. Ин аз он гувоҳӣ медод, ки китобҳои дар айёми таҳсил дар омӯзишгоҳ хондааш дар мағзи зеҳнаш хеле амиқ ҷой гирифта буданд ва имрӯз ҳам барои таҳсил дар донишгоҳ хеле кӯмак мекунанд. Замони дарсхонӣ дар донишгоҳ барои Баҳроми навҷавон беҳтарин солҳои ҷавониаш ба шумор мерафт. Дарсу имтиҳонҳо барояш ба осонӣ ба даст меомад, чун таҳкурсии сангин бо пояҳои маҳками дониш дошт ва айёми фориғ аз мутолеа ва таҳсилро ба тамошои филмномаҳои пурмаънӣ ва пурбор ва дидани маконҳои таърихии вилоят масраф мекард. Ҷавонӣ барои Баҳром ҳамин гуна бо хушӣ мегузашт... Аммо ҳаёти ширин дар пай гоҳе талхиву нокомиҳо низ дорад. Дар соли сеюми таҳсил, яъне соли 1960, модари меҳрубонаш – Мусулмонова Ҳикматой нобаҳангом, дунёро тарк кард, ки бешак ин як зарбаи ногаҳонии қисмат ба сари ӯ буд. Ин бадбахтӣ Баҳроми 21 соларо комилан аз пой афканд, вай дар фикри бародару хоҳарони бемодар монда қарор гирифт. Ин фоҷиаи сахти зиндагӣ ӯро ба сӯи он кашонид, ки дар ниҳодаш хоҳиши ба деҳа баргаштан барои кӯмак ба пайвандонаш ва қарор доштан дар канори падараш бедор кард. Баҳром мехост, барои ба камол расонади бародару хоҳарони кучакаш саҳм гузорад, вале падари орифу фозил ӯро аз ин ният баргардонд ва бо қатъият хостори идомаи таҳсил ва талаби такмили дониш шуд. Падар кулли масъулияти тарбияи фарзандонро бар дӯши худ гирифт, то Баҳром шахсияти бомаърифат ва донишвар ба камол расида, оянда баробари асои пирии падар шудан, раҳнамову ҳидоятгари бародару хоҳарони хеш гардад. Марги модар ба дили ҷавону ҳассоси Баҳром чунон ханҷар кашид, ки солҳо ӯро мариз намуд ва танҳо саргармии таҳсил буданаш каме аз даргирии фикриву маънавӣ наҷот медод. Баъдан, Баҳром Фирӯзи шоир, барои модараш шеъри пурэҳсос ва пурдардро мегӯяд, ки дар он тамоми ҳиссу афкор, камбуди меҳру муҳаббати модарӣ ва фурсатҳои танҳоӣ кашидан дар лаҳзаҳои эҳсоси бемодарӣ равшан таҷассум шуда, ба дили хонандагон роҳ ёфтаанд.

Гурӯҳи нависандагон ва шорони ҷавон. Донишҷӯёни Донишкадаи Давлатии Педагогии шаҳри Ленинобод. Соли 1960.

Ҳамин тавр, Баҳроми ҷавон шеъргӯиро солҳои донишҷӯӣ дар маҳфили «Адибони ҷавон», ки пайваста дар он ширкат мекард, шуруъ кард. Дар он айём нахустин маҳсули эҷодашро барои баррасии умумӣ муаррифӣ кардааст. Навиштаҳояшро аввалан аз ордбези маҳфил мегузаронд ва баъдан ба назди нависандаи маъруфи барҷастаи тоҷик, устод Раҳим Ҷалил мебурд ва аз ӯ ҳусну қубҳи ашъори шогирдонаашро мешунид. Устод Р.Ҷалил шеъри нахустини Баҳромро бидуни ягон таҳрир, ҳатто ба таъбире нуқта-вергулашро нарасида мақбул донист ва дере нагузашта он шеър дар саҳифаи «Ленинободи адабӣ»-и рӯзномаи вилоятии «Ҳақиқати Ленинобод» ба табъ расид. Соли 1962 баъди хатми донишкада устодон қобилияту истеъдоди ӯро ба назари эътибор гирифта, тавсия карданд, ки дар кафедраи адабиёти донишкада ба кор оғоз намояд. Ин боварӣ ва эътимоди устодон нисбати ӯ буд, ки ҳамчун муаллим ба омӯзиш ва таҳқиқи амиқи адабиёт ва адабиётшиносӣ камари ҳиммат баст. Илму маърифати назарии хешро дар таҷрибаи омӯзгорӣ ва эҷодиаш самаранок истифода мебурд. Дар муддати кӯтоҳи фаъолият дар кафедраи адабиёт ба каломи бадеъ бештар дил баста, бо арбобони илму санъату фарҳанг ва адибону нависандагони баркамоли ҳавзаи адабии Хуҷанди бостонӣ, ба вижа, Раҳим Ҷалил, ҳамкорӣ намуд. Аз ин устоди сахтгиру меҳрубон дарсҳои фаровони маънавӣ омӯхта, роҳи эҷодии хешро бо чароғи ҳидояти устод мунаввар сохт.

Бо ҳамсабақон

Бо ҳамин мавҷи сарнавишт, бидуни ягон тадбири ташкил, Баҳромро ба як самт мебурд, ки дар он боди адабиёту фарҳанг бо қудрати шадид мевазид ва шоири ҷавонро ба гирдоби худ мекашид. Худи Баҳром Фирӯз он бодро чунин тафсир намуда буд: “Дар ҷавонӣ ҳар яке аз мо андаке шоир аст. Агар феълан шеър нагӯяд ҳам, эҳтирос ва шавқу завқи ҷӯшоне дорад. Ин эҳсоси сӯзон мубтадои ҳар як эҷодкорию бунёдкорӣ аст. Ман ҳам дар ҷавонӣ як ҷуволи пур-пур аз орзу будам. Он солҳо қариб нисфи донишҷӯёни факултети филологии дорулфунини шаҳри Хуҷанд адибони ҳаваскор ба шумор мерафтанд. Вале дар дили ман нисбат ба шеъру шоирӣ орзуҳои дигар устувортар буданд. Ин қисса дароз аст ягон бори дигар, чун мавридаш ояд мегӯям. Хуллас, ман ба касби шеър сонитар машғул шудам. Сараввал устод Раҳим Ҷалил ва сонитар устоди шодравон Боқӣ Раҳимзода ва инчунин дигар шоирони он давр дасти маро гирифта дар ин ҷода басо дилпуриам бахшиданд”.

Муаллимон бо шогирдон, Донишгоҳи Давлатии Педагогии шаҳри Ленинобод. 1962

Аз соли 1962 то 1964 ӯ дар он донишкадаи Ленинобод дар бахши адабиёти тоҷикӣ дарси адабиёт гуфт. Баробари тадрис шавқи шеър гуфтан ва ҳисси сурудан ҳаргиз ӯро тарк накард ва натиҷаи парвариши ҳамин эҳсос ва отифаи олии эҷод буд, ки маҳсули қалами Баҳроми ҷавон дар моҳномаҳову рӯзномаҳо интишор мешуданд. Шоири ҷавон ишқу муҳаббати софу беғубореро дар дил мепарварид ва ҳамин гуна пайваста ишқро тараннум мекард. Меҳру муҳаббат ба оила, зиндагӣ ва халқу Ватан барояш парвозҳои баланди эҷодӣ ато намуданд. Солҳои устоди донишгоҳ буданаш ба яке аз духтарони зеботарини Хуҷанд ошиқи шайдо шуд. Духтари дӯстдоштааш донишҷӯи ҳамон донишкада, шогирди бевоситаи худи ӯ буд. Падару модар ва хешовандони духтар ба аҳду паймон ва висоли ин ду ҷавон монеа шуданд ва ҳатто ба кӯча баромадани духтарро манъ карданд. Баҳроми ошиқ як муддат мисли Маҷнун мушаввашу хотирпарешон гашт. Яке аз рӯзҳои баҳор мошини боркашро пайдо намуда, ба он гулҳои беҳтарини тару тозаеро бор карда, ба манзили маҳбубааш равон шуд. Аз остонаи дари ҳавлии тангкӯча то хиёбони асосӣ як мошин гулро ҳамчун пояндоз пошида баромад ва замоне, ки Раҳим Ҷалил, нависандаи маҳбуби халқи тоҷик, бо як гурӯҳи устодон, зиёиён, фарҳангиёни шаҳри Хуҷанд ва хешу табори Баҳром ба хостагории дилбараш омаданд, падару модар ҳеҷ чорае ғайр аз ризоят ба арусиро надоштанд.

Баҳром Фирӯз бо ҳамсараш Саида Бобоева

Дар натиҷаи ба қисмат таслим шудани волидони арӯс, 4 – уми январи соли 1964 ин ду ҷавони хушбахт ба висоли ҳамдигар расиданд, ки баъдан ин қиссаи ҷаззобро нависанда Баҳром Фирӯз дар повести “Рухсора” ба шоистагӣ таҷассум намудааст. Дар заминаи амалӣ шудани орзуҳои руъёбори хеш Баҳроми болупар ба дастоварда, гоми баъдиро барои тасхири кори дӯстдоштааш – адабиёт гузошт ва тасмим гирифт, ки ба шаҳри Душанбе кӯч бандад, чун имконоти омӯзиш ва таҳсил дар пойтахти кишвар густартадар ва доманаи анҷоми корҳои бузург фарохтар буд. Ҳамин гуна, қисмат 27 феврали соли 1964 ӯро аз шаҳри Хуҷанди бостонӣ ба Душанбе барои идомаи фаъолиятҳои навин овард. Баробари ба Душанбе омадан, дар соли 1964, дар Иттифоқи оҳангсозони Тоҷикистон, ба ҳайси шоир-мушовир дар интихоби матни суруду операю кантатаҳо ба оҳангсозон, ба кор шурӯъ кард. Баробари ин, ба кори адабиёту рӯзноманигорӣ низ ҷиддан машғул шуда, навиштани шеърҳои ҷаззоб, мақолаву очеркҳо давом дода, дар нашри онон пайваста иқдом менамуд. Тақризҳояш ба китобҳо, тарҷумаҳояш аз намунаҳои адабиёти ҷаҳон пайваста дар матбуоти тоҷик ба дасти чоп мерасиданд. Ба қавли маъруф, аз ҳеҷ як «кори сиёҳи» адабиёт сар намепечид. Бо киностудияи «Тоҷикфилм» низ ҳамкориҳо намуда, матни комили филмҳои бадеиро аз русӣ ба тоҷикӣ тарҷума мекард. Баъди интишори ашъораш дар матбуоти ҷумҳуриявӣ дар доираҳои гуногуни адабӣ муаррифӣ шуд ва махсусан ҷавонони тоҷик ӯро бар асоси ашъори ошиқонааш шинохтаву мавриди эҳтироми хоса қарор доданд, чун шеърҳояш мисле, ки аз қалби онҳо садо медод ва мамлӯ аз чакомаҳои ошиқона буд. Натиҷаи чунин истиқболи ашъори ошиқонаи Баҳром Фирӯз буд, ки шеърҳояшро ҷавонони он солҳо дар дафтари дил менавиштанду ҳифз мекарданд. Маҷмӯаи аввалини шеърҳояш «Розҳои маҳтобшаб», ки он замон, яъне дар соли 1967 ба табъ расид, дар кутоҳтарин фурсат мақбули ошиқони шеър афтода, аз даст ба даст мегузашт. Ҳатто шеъри «Соя»-аш, дар яке аз маҷаллаҳои бонуфузи Эрон дар соли 1965 мунташир шуд, ки ин воқеа он солҳо ба афсона баробарӣ мекард.

...На варо бохт, на як бурде ҳаст,
На варо ғуссаву на дарде ҳаст.
Соя чун ҳайкали холист равон,
Не дар он гармию не сардӣ ҳаст.
Дӯстам, соя машав!

Муддате чанд пас аз сокини пойтахт шудан, муҳаррир ва сардабирии бахши адабӣ ва намоишкории Кумитаи давлатии ҶШС Тоҷикистон оид ба телевизион ва радиошунавониро бар ӯҳда дошт. Бо ин ҳама фаъолияти пурсамари корӣ аз домани шеър ва сурудани ашъори ноб раҳоӣ наёфта ва ҳамоно шеърҳои тоза ба тозае мегуфт. Соли 1969 кори телевизионро ба рӯзномагорӣ иваз намуда, раёсати яке аз бахшҳои рӯзномаи “Комсомоли Тоҷикистон” (феълан «Ҷавонони Тоҷикистон»), вазифаи мудири шӯъбаи ташвиқот ва тарғиботи рӯзномаро ба ӯҳда гирифт. Вале ҳамкориро бо бахши адабӣ ва ҳунарии садо ва симои Тоҷикистонро низ дар канор нагузошт ва пайваста тавассути таҳияи барномаҳои адабӣ бо қироати шеър ё порчаҳои мансур ширкат мекард ва муаллифи фаъоли он идора маҳсуб мешуд. Замоне, ки Баҳром Фирӯз ҳамчун шоир - мушовири Иттифоқи оҳангсозони Тоҷикистон кор мекард шумораи зиёди ашъораш дар саҳифаҳои матбуоти ҷумҳурӣ -- «Комсомоли Тоҷикистон», «Тоҷикистони советӣ», «Газетаи муаллимон» - ба сурати сурудаҳои тоза ба нашр мерасиданд ва гӯё саҳифаҳои ин нашрияҳоро рангин мегардониданд. Шояд бо сабаби огоҳии зарурӣ аз ин нигоштаҳо буд, ки устод Мирзо Турсунзода баъдан бо тавсияи шахсии худ ҳамчун раиси Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон, Баҳром Фирӯзро барои кор ҳамчун мудири шӯъбаи танқиди адабии маҷаллаи «Садои Шарқ» - нашрияи Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон даъват карданд ва соли 1969 ӯ дар ин нашрияи комилан адабӣ шурӯъ ба кор кард. Муҳити хуби эҷодӣ, наздикӣ ба ҳалқаҳои бузурги адабӣ, пайванди муҳкам бо аҳли сухан ӯро бештар ба кори адабӣ ташвиқ мекард ва Баҳром Фирӯз ҳама кӯшишу сайъи худро барои таълифи осори боз ҳам аз назари мазмун ва мӯҳтаво ғанитар ва таъсиргузортар равона менамуд. Бо вуҷуди он ки ҳамчун шоир ба узвияти Иттифоқи Нависандагони СССР дар соли 1971 қабул шуд ва шеърҳояшро дӯстдорони назм аз бар мехонданду дар он айём чун шоири ашъори ғиноӣ маъруфият касб кард, дар идомаи фаъолиятҳои эҷодии хеш таълифи насри бадеӣ, аз ҷумла ҳикояҳоро низ ҷиддан пайгирӣ намуд. Ҳамин тавр, дар ҷараёни оғози кор дар маҷалла, Баҳром Фирӯзи шоир, ба наср рӯ овард ва аввалин ҳикояи худро бо номи «Бобо» соли 1971 дар моҳномаи «Садои Шарқ» ба табъ расонд. Ҳарчанд ин навиштаи нахустини мансури адиб дар назари бисёриҳо санҷиши қалам ва ҳаваси адабӣ менамуд, аммо баъдтар таҷрибаҳои ҳунарии ӯ боис шуданд, ки дар ин ҷода ин тавфиқ ба даст оварад. Чанде қабл нахустин ҳикояи ӯ ба забони русӣ дар маҷаллаи «Памир» низ тарҷума ва чоп шуд. Бо гузашти замоне чанд тарҷумаҳои чехӣ, немисӣ ва ҷопонии ин ҳикоя низ ба нашр расиданд ва гӯё ин навиштаи насрии адиб қариб ними ҷаҳонро сайр кард... Маҳбубияти нахустин ҳикоя ва тавфиқ дар таҷрибаи аввалини нигориши осори насрӣ сабаб шуд, ки насри шоири ҷавон таваҷҷӯҳи адибони маъруфу мунаққидони нуқтасанҷ, аз қабили Мирзо Турсунзода, Мирсаид Миршакар, Фазлиддин Муҳаммадиев, Абдумалики Баҳорӣ, Муҳаммадҷон Шакуриро ба худ кашад. Дар натиҷаи ин истиқбол ин муҳаққиқон ва мунаққидон барояш маслиҳат доданд, ки «Баҳром, шеърат хуб аст, аммо насрат хубтар омад, домани ин шуғлро сидқан сахт бигир». Худи нависанда ин таваҷҷӯҳ ва ҳидояти бузургонро чунин ба хотир меовард: “Овони ҷавониам, қабл аз шеъргӯиҳо ман як-ду ҳикоя навишта будам. Аз афти кор, норасогии таҷрибаи зиндагӣ дар ҷавонӣ кори худро кард. Ҳикояи нахустини маро як нафар муаллими ҷавони адабиёт хонду баъдан гуфт: «Шумо ҳанӯз аз қоидаҳои наср бехабар барин. Образи манфиро кӣ ин хел портрет додааст?» Сипас вай ҷумлаи маро хонд: - «Ҷавони хушандом, лабонаш ҳамеша ба табассум моил, дар ҳузури калонсолон ҳамеша дасташ ба сина - боодоб…» Ин тавр намешавад, - ҳукм кард муаллим». Ман оҳиста эътироз кардам: «Агар риёкориаш дар авзояш аён бошад, вай мардумро фирефта наметавонист». Вале дар даъвои худ устувор набудам. Сонитар донистам, ки ингуна усул дар адабиёт маълум будаст ва онро «вобастагии акс» мегуфтаанд. Вале дар он айём бо ситеза дастгоҳи нависандагиро бастам. Баъди он ки ду китоби шеърам чоп шуд, шавқи ҳикоянависиам боз маро беқарор кард. Ин дафъа устодони мӯътабари ман, Фазлиддин Муҳаммадиев ва Муҳаммадҷон Шукуров бо сабру тоқати зиёд нуқсонҳои маро ислоҳ мекарданд, ба ман дарси нависандагӣ медоданд. Оқибат, рӯзе Фазлиддин Муҳаммадиев баъди хондани дастнависи як ҳикояи ман ба идораи маҷаллаи «Садои Шарқ» омада, маро табрик карданд ва гуфтанд, ки бо ин ҳикоя ман расман ба сафи нависандагон даромадам. Ин воқеа соли 1971 буд ва он ҳикоя «Бобо» ном дошт”. Баҳром Фирӯз аз маслиҳати дилсӯзонаю суханони ғамхоронаи устод Фазиллидин Муҳаммадиев рӯҳи тоза гирифта, ба насрнависӣ бо ҷиддият машғул шуд. Сабаби аз назм ба наср рӯ оварданашро дар пешгуфтори яке аз китобҳояш худи нависанда чунин тафсир карда буд:

Баҳром Фирӯз

«Чи шуд, ки ман ҳамчун шоир ба арсаи адабиёт қадам ниҳодаму ба ин тариқа зуд дастгоҳи шеърро бастам ва гӯё аз шоирӣ истеъфо намудам ва рӯи ихлосу иродат ба ҷониби наср овардам? Ин матлабро бисёр китобхонон ва ҳаводорони адабиёт аз ман савол мекунанд, баъзан суханони устод Айниро аз ваҷҳи тангии чорчӯбаи назм ба ман хотирнишон мекунанд. Аз ин хусус хеле андешидаам ва ҳақиқати кори ман ин аст, ки мавзӯъ, матлаб ва мадорики шеър дигар аст ва пояи наср бар мадорики дигаре асос барниҳодааст. Шеър – эҳсос аст, ҳақиқат аст. Шеър ҳикмат аст, сӯз аст, оҳанг аст, панди рӯзгор аст, хулосаест аз зиндагӣ, вале он ба ҳеҷ ваҷҳ тасвири комил ва возеҳи зиндагӣ нест ва инчунин тасвирро аз шеър чашм доштан натавон. Аммо наср зиндагист, ба зиндагӣ наздиктар аст. Агар хоҳед, ки симои одамони даврони моро тасвир кунеду ба авлодони оянда расонед, бояд ки наср нависед. Масалан, ҳазор сол пеш дар замони Сомониён насри реалистии имрӯза агар менавиштанд, мо имрӯз ҳаёту зиндагии тоҷикони асри даҳи мелодиро аз рӯйи онҳо равшан тасаввур карда метавонистем. Тасвири зиндагӣ дар наср комилтар аст, бинобар ин, ман хостам, ки ҳаёту зиндагии давронамонро аниқтар тасвир кунам...»

Эҷодиёт[вироиш]

Баҳроми Фирӯз забони асили тоҷикиро хуб медонист, чун аз айёми бачагиаш бо китобу дафтар ошно буд ва ин меҳрро бобои донишпарвар ва падари муаллимаш дар қалби кучаки бачагонаи вай амиқ ҷой намуда буданд. Ҳамин амр боис гардид, ки вай бо илҳоми саршор аз каломи бузургон орифона сухан мегуфту олимона менавишт. Дарсҳои дар Омузишгоҳи омӯзгории шаҳри Самарқанд, Донишкадаи омӯзгории шаҳри Ленинобод омӯхта, тадриси дарси адабиёт дар он донишкада, дониш ва таҷрибаи ӯро афзун гардонида, дар амри таълифи осори мондагор ва асарҳои пурарзиш ӯро пуштибонӣ мекарданд. Аз ин лиҳоз гузариш аз назм ба наср ба ӯ бо як ҷаҳиши сабук анҷом шуд, ки инро шоир Гулназар низ дар яке аз хотираҳояш чунин овардааст: “... Дар як рӯзи боронии баҳор аз собиқ бинои Иттифоқи нависандагон (ҳоло ин ҷо хадамоти раводид ва шиносномадиҳии Вазорати корҳои хориҷии ҷумҳурӣ ҷойгир аст) баромада, ба куҷое рафтанӣ будем, ки аз пеш устод Мирсаид Миршакар омаданд. Баъди саломуалейк ба Баҳром гуфтанд: Аз «Садои Шарқ» ҳикояатро хондам. Гирумонат нағз. Агар ҷиддитар машғул шавӣ, комёб хоҳӣ шуд. Ба Турсунзода ҳам гуфтам. Суханони устод Мирсаид Миршакар пайғамбарона будаанд. Баҳром ҷиддӣ ба наср дил баст ва ҳикояҳои дилнишин, қиссаҳои «Рухсора», «Тору пуд», «Ту танҳо не», «Ситораи думдор», «Тарма», «Агар вай мард мебуд...» ва ғайраҳоро эҳдо намуд. Аз соли 1978 то авоили соли 1980 Баҳром Фирӯз дар ҳайси мудири идораи адабиёти бачагону наврасони нашриёти «Маориф» анҷоми вазифа кардааст, ки дар он шӯъба бо шоирону нависандагони чирадаст — Гулчеҳра Сулаймонова, Бобо Ҳоҷӣ, Ӯктами Холиқназар ҳамкории мустаҳкам дошт. Дар ҳамон солҳо «Шоҳномаи Фирдавсӣ»-и устод Сотим Улуғзода, маҷмӯаи «Галаситора», панҷ ҷилди «Тазкираи адабиёти бачагон» рӯйи чопро диданд, ки таҳияи ҷилди дуюми насрро Баҳроми Фирӯз ба ӯҳда гирифта буд, ки бо нуқтасанҷиву сахтгирии беҳтарин муаллифон ва тарҷумонон таҳия шудааст. Вай аз он муҳаррироне шинохта шуда буд, ки таҳрири асари муаллифро аз аввал то охир бо таваҷҷӯҳи амиқ хонда, ба кори таҳриру нашр сарсарӣ назар намекард, ба истилоҳи матбуотӣ “халтура” -ро аслан қабул надошт ва виҷдонаш ба ин роҳ намедод. Ҳаргиз «не»-ро намедонист. Ҳамагуна асари адабиро новобаста ба заъфу камбуди он чӣ наср ё назм, бо диққати тамом мехонд, фикрҳояшро батафсил дар ҳошияи саҳифаҳои он навишта, муаллифро водор мекард, ки маҳсули эҷодиёташро аз нав дида барояд, то асар пухтаву комил ба дасти хонанда бирасад ва аз он хонандагон баҳраҳои лозимӣ бардоранд. Шӯъбаи адабиёти бачагон дар натиҷаи навҷӯйиву навовариҳои муҳаррирони пухтакор корҳои шоистаро ба анҷом мерасонид, ки дар он саҳми назарраси қаламкаши Баҳром Фирӯзи заҳматкаш ба таври зарурӣ ҳамеша равшану ҳувайдо буд. Дар нимаи дуввуми соли 1980 мудири шӯъбаи адабиёти бадеии рӯзномаи «Маданияти Тоҷикистон»-ро ба ӯҳда гирифт, вале дар соли 1981 дубора ба нашриёти «Маориф» баргашт. Баҳром Фирӯз дар худ дарк намуд, ки фаъолияти рӯзноманигорӣ метавонад бештари фурсати барои таълифи асарҳои бадеӣ ҷудонамудаи адибро талаф диҳад ва аз рӯи тақозои вазифа ҷои нишастану эҷод намуданро сафарҳо баҳри таълифи мақолаву нигоришоти ғайри бадеӣ банд намояд. Баҳром Фирӯз пас аз таъсиси нашриёти «Адиб», аз нашриёти “Маориф” ба ин фарҳангхонаи тозатаъсис ба ҳайси мудири шӯъбаи адабиёти муосир ба кор интиқол ёфт. Солҳое, ки ӯ мудири шӯъбаи адабиёти муосири нашриёти «Адиб»-ро бар ӯҳда дошт, дар паҳлӯи худ муҳаррирони ҳирфаиро фароҳам овард ва барои боло бардоштан ва беҳтар намудани мӯҳтаво ва сифати кутуб талошҳои шоистае аз худ нишон дод. Нисбат ба худ ва дигарон ҳамеша серталабиро риоя менамуд. Ростгӯӣ, адолатталошӣ ва ҳақиқатшиносӣ, ҳақпарастӣ, поквиҷдонӣ пешаи ӯ дар зиндагӣ буд, ки дар муҳити корӣ низ онро пиёда карда буд. Мирзо Шукурзода, адиб ва мунаққид - ҳамкори Баҳром Фирӯз он замони ҳамкориро бо дӯсти хеш чунин ёдовар мешавад: “Рӯзҳои аввал бим аз он доштам, ки ӯ ҳам мисли аксар мудирони корфармо ба хислатҳои хурдагириву бюрократӣ ба асаби мо, ходимон бозӣ хоҳад кард. Хушбахтона, ин гумони ман комилан ботил баромад: Баҳром-ако дар кори эҷодӣ ва таҳрири китоб мо, ходимонашро комилан озод гузошт. Ба масоиле, чун кам омадан ба кор ё зуд рафтан ва дигар корҳои хурду реза аслан таваҷҷӯҳ надошт ва одамияту одоби мудир моро ба ҳисси масъулиятшиносӣ ва эҳтиром ба эшон вомедошт”. Баҳром Фирӯз ба вақту фурсат ҳамеша эҳтиром мегузошт ва саъй мекард, то аз соату дақоиқ то ҳадди имкон бештар истифода кунад, онро беҳуда масраф накунад. Баръакс, пайваста замонро ба маврид ва пурбор истифода намояд. Аз ин сабаб ӯ ҳамеша дар пайи иҷрои кор, эҷод ё мутолиаи асаре буда, вақти азизи хешро пурсамар мегузаронид. Шояд бо ин саргармиҳо мехост нобаробариҳову ноадолатиҳои рӯзгорро набинад ва ба он ҳама чашм бипӯшад , чун ботинан шахси нозукдил ба шумор мерафт. Бо дидани андаке рафтори нобаҷо ва ба таъбири мардумӣ ҳаромкориву ғиромӣ дилмонда мешуду аз пастфитратону дурӯяҳову дуруғгуйҳо нафраташ меомад. Нависанда зотан серғайрату назарбаланд, дилсофу дилёб ба орзуву ҳавасҳои зиёд умр ба сар мебурд ва табиату тинати одамиро меомӯхт. Дунёи ҳар як офаринанда олами сеҳри сухани ӯст, ки на ҳамаву на ҳамеша ба дарку фаҳмиши он қодир ҳаст. Баҳром Фирӯз ҳам ҳамеша бо ёди айёми хуши кӯдакию хаёлҳои рангини бачагӣ мезисту меофарид. Аз кӯҳсорону оби равони он худро ҷудо тасаввур карда наметавонист. Ҳамин хаёлҳои ширину рангини даврони кӯдакию бачагӣ буд, ки ҳар субҳ ба канори дарё мерафт, варзиш мекард ва аз табиат қуввату қудрат мегирифт, мисле, ки ӯро сабзаву об неру мебахшиданд. Ҳар гоҳе ки фурсату имконият даст медод, бе ҳеҷ тааммулу андеша роҳи дараи Варзоб ё Теппаи Самарқандро пеш мегирифт. Барояш тафовуте надошт, ки айёми гармои тобистон аст ё замони ҳукмронии сармои зимистон. Муҳим он буд, ки лаҳзае ба таллу теппаҳо баромада, бо оби равон, шаху санги кӯҳсорон рози дил гуяд, сафҳаи хотираҳои гуворояшро варақгардон кунад ва аз обу ҳавои ҷангалу боғу роғ лаззат барад. Дар талу теппаҳои водии Ҳисор сайругашт мекард, майдонҳои киштро аз қаду бараш мегузашт, аз растаниву буттаҳо ҳолу аҳвол мепурсид, қад-қади дарёҳои Варзобу Кофарниҳон назар афканда гӯё аз об чизеро пурсон шуда ҷавобе меҷуст.

Шуғли замбӯрпарварӣ

Баҳром Фирӯз бо ошиқиҳои фаровоне ба табиат ва мафтуни зебоиҳои он зиндагонӣ мекард. Сайру саёҳати ӯ бидуни барномаи махсус анҷом мегирифт. Адиби роздони асрори табиат аз ҷилои сабзаву гул ва таровиши обшорону чашмасорон маъниҳо дарёфт мекард ва ин рангорангиҳои чаману боғу адирҳоро дар осори хеш ба устодии тамом тасвир мекард. Ҷолиб он аст, ки адиби олиназар дар оғӯши табиат рӯзҳои фориғ аз кор машғули пешаи занбӯри асалпарварӣ низ буд. Дар ҳамоҳангии табиат будан барояш хеле муҳим ва машғулияти парвариши занбӯри асал як баҳонае буд, ки бештар бо ин васила мехост, ки пайваста дар иҳотаи табиат бошад. Ӯ он гуна ба занбӯрпарварӣ рағбат пайдо кард, ки мисли асалпарвари пуртаҷрибаи ҳирфаӣ бо шавқу завқи бепоён дар бораи занбӯрҳо ҳикоя мекарду менавишт, ки ҳамсӯҳбатони вай гоҳо шоир ё нависанда буданашро зери шубҳа мегузоштанд. Навбаҳорон, аёми дамидани сабзаҳову шукуфтани гулҳои рангоранг бо қуттиҳои замбӯрҳои асалаш роҳи дараи сергулеро пеш мегирифт ва ба ҷамъоварии ҳосили занбӯрҳо зеҳн мемонд. Аз гул ба гуле, аз бутта ба буттае нишастану шира гирифтан чӣ қадар заҳмат, таҳаммул ва ҳаракатро талаб мекунад. Аҷаб кайфияте, ҳикмате, панде дорад тамошои ин манзараҳо. Одамиро лозим аст, ки аз ҳар ҷонвараке ибрат гирад... Аз муомилаву муносибати эҳтиёткорона ва нозук ба занбӯри асал чунин қисса мекард, ки ҳар нафарро шавқи асалпарварӣ боло мегирифт. Донишҳо ва нозукиҳои ин пешаро аз асалпарварони асил ва маҷаллаҳои тахассусии асалпарварӣ омӯхт, то барои дӯстон ва хонаводааш асали тозаи кӯҳие битавонад фароҳам биоварад.

Баҳром Фирӯз бо ҳамсараш Саида Бобоева

Ҳамсари меҳрубонаш дар ҳамаи шавқу завқи шавҳараш ӯро дастгирӣ мекард, пайваста дар канораш буд, чӣ дар фаъолиятҳои асалпарварӣ бошад ва ё чӣ кӯҳнавардиву фаъолиятҳои дигар ё шуғлҳои дӯстдоштае амсоли дуредгарӣ, боғдорӣ ё ошпазӣ ва амсоли ин. Мавсуф дар ҳамаи зинаҳои камолоти зиндагӣ бо шавҳараш ҳамқадам, дӯст ва маслиҳатгар буд ва дар симои ҳамсар Баҳром Фирӯз натанҳо модари фарзандонашро медид, балки як рафиқи самимии меҳрубонро мешинохт, ки дар ҳамаи фурсатҳои хуб ва мушкили зиндагиаш дар канораш қарор дорад. Қадри ҳар лаҳзаи бо ҳам буданро хуб медонист ва барои азизаш шеъру таронаҳои саршор аз ишқу муҳаббат мегуфт. Намунае аз ин ашъори ошиқонаву самимонаи Баҳром Фирӯз сурудаест, ки ин гуна сатрҳо дар он ҷой дорад:

Ман ин бода нӯшам барои гуле,
Ки ӯ дар муҳаббат фидокор монд.
Ҳамеша ба рӯям нахандид ӯ,
Валекин ба меҳраш вафодор монд.

Баҳром Фирӯз бо ҳамсараш Саида Бобоева

Ҳамсари вафодори Баҳром Фирӯз—Саида Бобоева—касби пуршарафи омӯзгориро пешаи худ кард ва то имрӯз яке аз устодони пешқадам ва муҳтарами кишвар буда дар яке аз мактабҳои маъруфи пойтахт дарс мегуяд. Дар тули тамоми зиндагӣ ва фаъолияти адабиву кории Баҳром Фирӯз, ҳамсари азизаш пуштибони нависанда буд, мисли муншии хусусӣ аввалин шуда дастхатҳои шавҳарашро тавассути мошинҳои чопкунӣ ҳуруфчинӣ мекард ва нахустин шуда фикру мулоҳизаҳояшро ҳамчун мунаққид ба ӯ мегуфт. Танқиди адабие, ки ҳамсараш пас аз чопи аввалияи асар ба Баҳром Фирӯз ироа менамуд, барои нависанда арзишманд ба шумор мерафт ва пас аз баҳсу мунозираҳо он ихтилолот бартараф мегардид. Баъд аз таҳрирҳои мукаррари хеш, ки сарчашма дар андешаҳои ҳамсар доштанд, нависанда дар рӯзномае ба чоп мерасонид, ё ба сурати китобе медаровард. Ин ҷуфти меҳрубон тамоми солҳои зиндагонӣ бо ҳам ба сар буданд, ошиқи ҳамдигар буданд, бидуни якдигар ҷое намерафтанд, истироҳат намекарданд. Агар Баҳром Фирӯз ба шаҳре ё кишваре маъмурияти корӣ дошта бошад, ки он замон хеле мусофират мекард, бе ҳамсари азизаш ба ҷое намерафт ва ин буд, ки бештари мусофиратҳо бо ҳамроҳии Саидахонум ба шаҳрҳои Москва, Киев ва шаҳрҳои дигар анҷом мешуд. Дар замони мураххасӣ низ, ҳатман, бо ҳам ба хориҷ аз кишвар, ба мамлакатҳое чун Олмон, Булғористон ва амсоли ин ё истироҳатгоҳҳои маъруфи замони шуравӣ чун Сочи, Питсунда, Юрмала ва ғ. мерафтанд, ки ин албатта боиси сар задани ҳар гуна суханони ҳасудонаи афроди мухталиф мегашт... Хонадоне, ки появу хишташ аз ишқу муҳаббат, ҳамдиливу ҳамфикрӣ ва эҳтирому навозиш бунёд шудааст, бе шубҳа фарзандони солиму шоистаи эҳтиром ва соҳибкасбу соҳибназареро ба воя мерасонад. Искандар, Парвона, Марворид ва Ифтихор нишоне аз Баҳроми Фирӯз ҳастанд, ки ҳар кадоме аз қиблагоҳи бузургворашон дарси одаму одамгарӣ, ростқавливу ростгуӣ, некбиниву дурустандешӣ, адолату садоқат ва меҳру вафо омухтанд ва имрӯз аксаран роҳи падар- садоқат ба суханро бо шеваҳои худ идома медиҳанд. Фарзандони ин хонаводаи фарҳангӣ дар доираи адабӣ бузург шуданд ва аз рафту омади ҳамешагии дӯстон ва ҳаводорони шеъру адаб файзҳо бардоштаанд, чун дарҳои хона барои шогирдони Баҳроми Фирӯз ҳамеша ва ҳамарӯза боз буд. Нишастҳои то поси шабӣ, ки бо суҳбату баҳсу мубоҳисаҳои муфиди адабӣ, сиёсӣ, фалсафӣ ва масоили марбут ба рӯзгори ҷории замона ва зиндагонӣ бо хондани шеъру достонҳои тозаэҷод ва муаррифии асари адабӣ дар сари дастархон, бо оши “палав”-и дастпухти нависанда ва қадаҳи шароби қирмизи дастсохти ӯ идома меёфт, ба фарзандони ӯ бе таъсир намонд ва онҳо сайъ мекарданд ба ҳарфҳои дӯстдорони адаб гӯш дода аз ин сӯҳбатҳои муфид чизе барои худашон бардоштҳое намуда, дар маърифати ҳар яке аз ин суханони санҷида иқдом намоянд. Маҳз, ҳамин сӯҳбати равшандилон сабаб гардид, ки фарзандони таҳсилкардаву тарбиядидаи нависанда ба адабиёту забоншиносӣ бетавофут нашуданд ва дар бахшҳои фарҳангиву иҷтимоии гуногуни кишвар фаъолият карда, номбардори падари рушанфикрашон гарданд. Баҳром Фирӯз бо вуҷуде, ки худ зодаи Самарқанди бостонӣ (ҳоло ин шаҳри тоҷикнишин дар қаламрави кишвари Узбакистон аст) буд, худро сирфан тоҷик медонист ва аз ин лиҳоз барои зиндагӣ ва кору эҷод Душанбе – пойтахти тоҷиконро интихоб намуд. Ҳамеша аз маҳалгароиву маҳалбозӣ дурӣ ҷуста, аз нафароне, ки аз камидрокиву беистеъдодӣ, аз заифиву нотавонӣ ба ин гуна амал ва хислатҳои паст даст мезаданд, нафраташ меомад ва дар ҳар суханрониву баромадҳояш дар назди мардум, ба ин гуна ашхоси пастфитрат танаффури хешро баён дошта, таъкид менамуд, ки набояд барои пора кардани миллати тоҷик аз чунин ҳисси бади маҳалгаройӣ истифода намоем ва нагузорем, ки бар асари ин фоҷеаҳое бар сари миллати мо ояд. Мутассифона, баҳмани соли 1990, пас аз пош хурдани давлати абадқудратии шуравӣ ва ба истиқлолият расидани Тоҷикистон, дар Душанбе, дар кулли ҷумҳурӣ нооромиҳо шурӯъ шуданд. Ҳаводису таҳаввулоти он рӯзҳо ба воқеаҳои нохуши ҷанги шаҳрвандӣ зуҳури неруҳои навро дар саҳнаи кишвар боис шуданд. Ин соле буд пур аз фоҷиаҳо, таҳаввулот, табаддулот, бесарусомонӣ, таъқибу таҳқир, қатлу ғорат ва муҳоҷират. Баҳроми Фирӯз ба масоили мубрами он рӯзи ҷомеа бетараф набуд, назари хоса дошт ва бо силоҳи худ – қалам, мақолаю нигоштаҳои мухталиф мазмунаш алайҳи ислоҳталабони кӯтоҳназар, мансабталошону маҳалгароён муборизаи беамон мебурд, халқро ба ваҳдату ақли солим даъват мекард, ба дахолату дасисаҳои аҷнабиёни зиёнкор лаънат мехонд. Равшан буд, ки ин фаъолияти нависанда ба душманони миллати кӯчаки мо ба дурусти намефорид... Баъдан майдоннишиниҳои мутазод оғоз ёфтанду дигар оромиву осудагии мардум, сӯҳбату нишастҳои беғамона якбора барҳам хӯрданд. Ҷанги бародаркуш сар зад. Баҳроми Фирӯз мехост аз ин ҷанҷолҳо дуртар бошад, тавре мегӯянд, мехост набинаду насӯзад. Дилаш аз ҳама ин низоъҳои бемаънӣ озурда гашта буд. Баъде, ки ҷангу ҷидол, куштори рӯйирост сар шуд, сахт дилмондаву ноумед гардид. Таҳсили панҷсола дар бахши таъриху адабиёт дар донишкада бефоида набуд, ӯ таърихи ҷангҳоро мисли дақиқан медонист ва шояд аз ин сабаб пешгуӣ мекард: “... дасту дилам ба кор намеравад, ҳайфи ин кишвари обод. Дар замине, ки аз ҷаҳолату гумроҳӣ хуни ноҳақ рехт, мардум ҳафт - ҳашт сол оромиву осудагиро намебинад...”. Кишвар ба ҷанги бародаркушӣ печид. Деҳа ба деҳа, ҳамсоя ба ҳамсоя, бародар ба бародар даст ба гиребону гулӯи ҳамдигар шуданд ва ниҳоят хонаву дарашонро партофта рафтанд. Оқибат нависанда низ ҳам маҷбур шуд, ба сурати муваққат ба Хуҷанд равад ва пойтахтро тарк кунад. Ин муҳоҷирати иҷборӣ барномаҳои кории ӯро вайрон ва руҳияро шикаста бошад ҳам, дар Хуҷанд низ ақидаҳои ҳусни тафоҳум ва сулҳҷуёнаи худро тавассути шабакаи радио, телевизион ва рӯзномаҳо изҳор дошта, таҳаввулоти сиёсиро қадам ба қадам дунбол мекард. Ба кори эҷодӣ ҳамвора машғул мешуд ва ба қавли худаш рӯзе набуд, ки қалам ба даст нагираду чизе нанависад... Нахуст Баҳром Фирӯз дар Иттиҳоди нависандагони вилояти Ленинобод фаъолияти хешро идома дод ва сипас ба унвони муҳаррир дар рӯзномаи “Ҳақиқати Ленинобод” анҷоми вазифа намуд. Сипас бо ибтикории нависанда, таъсису нашри маҷаллаи нави «Сайҳун»-ро ба роҳ монд ва то охири умри худ, яъне 25 сентябри соли 1994 сардабирии маҷаллаи мазкурро бар ӯҳда дошт. Ғами номуттаҳидии миллат ва насли наврас, нотинҷии замона, захмҳои ҷанги шаҳрвандӣ ва бародаркушӣ, дардҳои ватани азияткашида ва интиқол аз як ҷой ба ҷойи дигар, ғарибиҳо асабҳои пайкари ҳассоси шоирро абгор карданд, бори дилашро аз ҳад зиёд гарон сохтанд ва барвақт ба қалби нозуку фуругири Баҳром Фирӯзи меҳандӯст чангол кашиданд. Ин буд, ки аҷал аз пайи гусастани риштаи умри ӯ афтода, дар 25 сентябри соли 1994, марги беамон ин марди некном ва адиби пурмаҳсулро бармаҳал аз миён бурд. Марги нобаҳангом ин марди нексиришт ва пурҷӯшро аз азобу азияти дидан ва оҷиз будан бар рӯ ба рӯи ноадолатии иҷтимоиву иқтисодӣ ва ҳукмфармоии ҷаҳлу фасод озод намуд ва чуноне ки Низомии Ганҷавӣ гуфта аст, адибони забардаст намемиранд, балки ба баҳри сухан ғӯта мехӯранд. Бояд зикр намуд, ки Баҳроми Фирӯз марди ҷисман солиму қавӣ, варзишгару гиёҳхор, ки зотан бояд умри тулонӣ медид, ҳамагӣ 3 сол пас аз фавти падараш – Мусулмонов Бобо, ки соли 16 июли 1991 дар синни 88 аз ҳассосият ба сӯзандармони пениссилин (на аз маризӣ!), реҳлат кард, нобаҳангом ин ҷаҳони пурталотумро тарк намуд. Баҳром Фирӯз дар қабристони «Гумбази Қошуқ»-и шаҳри Хуҷанд ба хок супорида шуд. Чун марди табиатпарвару ошиқи муҳити табиӣ буд, парвардигор хонаи охираташро низ дар боғи серниҳоли сергул ва пурсабзаву чаман ҷой додааст. Болои санги мазораш дарахти сершохест бо гулҳои зард, ки бештари фасли сол сабзу гулафшон аст ва рӯи он чорбайтиаш тарошида шуда, ки хулосаи зиндагию осори ин адиби некномро таҷассум мекунад:

Аз марг амон кӣ ёфт, то ман ёбам,
Боз умри ҷавон кӣ ёфт, то ман ёбам.
Шеърам ҳамагӣ паёми фардои ман аст,
3-ин беш ҷаҳон кӣ ёфт, то ман ёбам?

Баҳром Фирӯз бо қалби пур аз орзу ва умед, хостаҳо ва ормонҳо, бо мақсаду барномаҳои аҷибу наҷиб умр ба сар мебурд, вале марги ногаҳонӣ иҷоза надод, ки он руъёҳояш комилан ба амал пайванданд. Танҳо осори фаровоне аз он азиз боқӣ монда ва ин намунае аз он сурудаҳои дилнишин гувоҳӣ медиҳад:

Баъд аз сари мо низ ҷаҳон хоҳад буд,
Ин гиряву ханда ҷовидон хоҳад буд.
Обе, ки ба ҷӯй меравад нолон аст,
З-ин ҷӯй гузаштан ормон хоҳад буд.

Фалсафаи ашъори Баҳром Фирӯз моро ба ҷаҳоншиносии бузургони гузаштаи хеш мекашонад ва ҳамоно дар меҳвари эҷоди адиб кӯтоҳ будани умр ва бебақо будани олам, ки бояд инсон дар маърифати он муваффақ бошад, қарор мегирад. Рубоиёти ҷаззоби суханвар идомаи андешаҳои ҷаҳоншиносонаи гузаштагонро ба мо таълим медиҳанд ва мо бар пояи мутолеаи ин сурудаҳо боз ҳам дар худ меандешем, ки аз ин шоири ширинхаёлу адиби нуқтапардоз ҳамин сурудаҳо ба унвони ёдгор монда, шеър, ҳикояту қисса монда, андешаву мулоҳиза монда. Барои ҳамдиёрону ҳамзамонон ва ояндагон номи нек монда. Мавриди дигар адиб шоирона бо такя бар таҷрибаи зиндагонии худ ба ҳамзамонону имрӯзиён ва фардоиён талқин мекунад, ки ҳамеша дар тайи пок будану пок зистан биандешанд, ки ба қавли ӯ “дар тирамаҳи умр мусафо бошанд”.

Хоҳам ба мисли оби дарё бошӣ,
Гаҳ гулшану гаҳ бодияпаймо бошӣ,
Ҷӯшиву хурӯшиву ситезӣ, аммо,
Дар тирамоҳи умр мусафо бошӣ.

Шеърҳои ӯ мисли шабпаракҳои андешаҳои самимона аз шохасори диле ба лонаи хонаи дили дигар дар парвозанд ва ин дилнишинӣ боис шуда, ки мардум эътирофаш кардаву дӯсташ медоранд. Шеър дардҳои зиндагиро дармон мебахшад ва ба монанди чашмаи зулол тавассути орзуҳо инсонро шодоб месозад. Инсонҳои хайрхоҳу дурандеш, онҳое, ки барҳақ, пас аз сари худ дар маъбади дилҳо номи неку ёди нек боқӣ мегузоранд, аҳён-аҳён ба дунё меоянд. Инсонҳои покзамиру покандеше, ки амсоли борони тозаи баҳорӣ ҳавои ҳастиро аз гарди ҳасад ва ғубори кинаву бухл пок месозанд, Худованд ба онҳо сеҳри сухан ва мағзи андеша медиҳад. Ҳосили шинохти ин фалсафаи зиндагонӣ дар аксари сурудаҳои Баҳром Фирӯз таҷассум дорад. Ба ҷӯз аз шеърҳои ошиқона дар миёни сурудаҳои Баҳром Фирӯз ашъори муассир дар худшиносиву худогоҳии миллӣ, фарогирии мавзӯи забони миллӣ ва давлатӣ, ватандӯстӣ ва амсоли ин нақши муассир доранд. Аз ҷумла дар банди ниҳоии шеъри “Забони модарӣ” ҳастии забонро шаҳодати вуҷуд унвон намудааст, ки ба ҳастии таърихии миллати тоҷик бар асоси мероси бозмонда тавассути ин забон ишорат намуда, мутолеаи он ифтихор аз чунин соҳибзабониро дар ниҳоди хонанда бедор мекунад: Ту аввалин суруди мо, Қиссаи «Буд- набуд»-и мо. Забони модарӣ, туӣ, Шаҳодати вуҷуди мо. Ашъори ватандӯстонаи Баҳром Фирӯз низ саршори ғояҳои олии ватандорӣ ва муҳаббати поку самимӣ нисбати обу хоки диёр мебошанд. Шоир Ватанро ҳастии худ ва дидаи бино, қудрату тавон ва нуру зиёи хеш медонад. Аз ин рӯ, барои шоир Ватан ҳам модару ҳам фарзанд ва ҳама чиз аст. Бегумон ин сурудаи соддаву самимонаи шоир дар бораи Ватан як суруди беҳтарини ватандорист, ки мутолеаи он дар вуҷуди ҳар хонанда муҳаббату диластбагӣ ба Ватанро бедор мекунад: Ватан модар, Ватан фарзанд, Ватан чашмони биноям. Ватан аз ман, ман аз ӯям, Ватан –имрӯзу фардоям.

Агар гӯяд Ватан: Рав ту, Дигар ҷо подшоҳе шав. Бигӯям дар барат монам, Ту бар ман сарпаноҳе шав.

Ин сурудаи шоир ҳамон қитъаи маъруфро ба хотир меоварад, ки бо шева ва тарзи нав гуфта шудааст ва ҳамоно талқини ватандорӣ ва дар Ватани худ ҳамеша будан ва садоқат доштан аст. Хоки Ватан аз тахти Сулаймон беҳтар, Хори Ватан аз лолаву райҳон беҳтар. Юсуф, ки ба Миср подшоҳӣ мекард, Эй кош гадо будӣ ба Канъон беҳтар. Баҳром Фирӯз - адиби маъруфи тоҷик ба майдони адабиёт чун шоири умедбахш ворид шуд ва дар муддати кӯтоҳ чун шоири нуқтасанҷ эътироф гардид. Шеъру таронаҳояшро мардуми шеърдӯсту шоирпарвари тоҷик замзама мекарданд, ҳаводорони ашъораш баъзе аз онҳоро чун суруди дилангез дар маҳфилу шабнишиниҳо, тӯю сурҳо месароиданд, ошиқон дар гулгашту хиёбонҳо ба маъшуқаҳояшон чун тафсиргари асрори дил қироат менамуданд. Шеърҳои нахустинаш дар рӯзномаҳои ҷумҳуриявӣ ҳанӯз дар соли 1960 мунташир шуда буданд. Се китоби ашъораш бо номҳои «Розҳои маҳтобшаб»(1967), «Силсила» (1973) ва “Тафти дил” (1984) ба табъ расидаанд. ӯ дар ашъораш кӯҳҳои сар ба фалак кашида, дарёҳои пурмавҷ, боғу бӯстон, дашту биёбонҳои бекасу кӯй ва манзараҳои фаслҳои гуногуни сол, олами набототу ҳайвонот, сабзаи навхези кӯҳсорону гулу хорро тавассути муваффақона ба кор гирифтани саноеи бадеӣ, аз ҷумла ташбеҳу тавсиф, сифатчиниву истиора ва амсоли ин тараннум намуда, ки ин пеш аз ҳама аз таваҷҷӯҳи амиқи суханвар ба олами атроф, хоса муъҷизаҳои табиати нотакрор дарак медиҳанд. Баҳром Фирӯз бо назардошти он ки худ айёми кӯдакии хешро дар русто, дар домани кӯҳсорон сипарӣ намудааст, кӯҳҳоро ба гаҳвораи худ, нахустин ҷавлонгаҳаш шабеҳ мекунад, ки рӯзгори зебояш аз он ҷо оғоз меёбад:

Кӯҳҳо - гаҳвораи ман, аввалин ҷавлонгаҳам,
Аз ҳамин ҷо роҳи умру зиндагӣ сар кардаам.
Аз ҳамин ҷо бори аввал чашми ҳайрат дӯхта,
Ман ба паҳноии олам низ бовар кардаам...

Академик Раҷаб Амонов, нависанда ва муҳаққиқи маъруфи тоҷик дар мавриди ашъор ва ҳунари шоирии Баҳроми Фирӯз дар маҷаллаи “Пайванд”( Номаи Анҷумани тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон, № 8, саҳ 53-64, Теҳрон, Эрон, 2006) чунин навиштааст: “Нахустин маҷмӯаи шоири шодравон Баҳроми Фирӯз бо шеъри “Салом кӯҳсор” оғоз меёбад. Барои шоир кӯҳсор мисли модари дилсӯз ва ё маҳбубаи мушфиқ, маҳрами роз ва сарчашмаи суруду илҳом аст. Ӯро рӯди кӯҳӣ, рафиқи тундхӯи беқарори кӯҳсорон, насими гулафшон, парвози баланди уқобон ба ҷӯш меорад. Шоир бо сарбаландӣ ба ёд меорад, ки ҳаёт, эҳсосот ва фикру андешаҳои ӯ бо кӯҳсорон, бо ҳар чизе, ки дар оғӯши пурфайзи он ҳаракат ва нашуънамо мекунад, пайванд дорад:

Ба истиқболи ман меояд оби рӯди пурғавғо,
Рафиқи тундхӯи беқарори кӯҳсоронам,
Ба сӯям мевазад боди баҳори гулафшон аз нав
Табассум мекунад бар ман замину осмон ин дам.

  • * *

Ҳушамро мебарад кӯҳсор парвози уқобонат,
Аз он мурғи хаёли шӯхи ман парвоз мегирад,
Дилам гум мезанад ҳар бутта ин ҷо ошно бар ман,
Сурудам аз хурӯши чашмаҳо оғоз мегирад...

  • * *

Зи нав дар фарқи кӯҳам медавад наҳр аз таҳи поям,
Дар ин ҷо бишнавӣ аз ҳар дарра акси садои ман,
Сари ҳар тал намоён милаҳои чида ба дастам,
Дар ин ҷо рӯи барфи қулла монад нақши пои ман.

Осори манзуми солҳои охир вобаста ба мавзӯъ ва мазмуни шеър, манзараи баҳор ё зимистон, тирамоҳ ё тобистонро ба ҷилва меорад. Шоир аз мулоқоти ду дилдода сухан мегӯяд ва ба лаззат ва зебоии ин мулоқот натанҳо ба равшанӣ ишора мекунад, балки шукӯҳи ин фаслро чунин тасвир менамояд:

Баҳорон буд
Вақти хандаи гулҳои наврӯзӣ
Замин ҷасту хези рӯдҳои кӯҳ меболид
Сабо чун дасти модар бо навозишиҳову дилсӯзӣ
Сари сабзи ниҳоли арчаро оҳиста мемолид.
Ману ту роз мегуфтем,
Дили ман ҳам баҳоре дошт.
Айёми шукуфтанҳо.

Шоир дигар лаҳзаи фаромушнашуданиро дар фасли дигаре бо манзараи дигар ба тасвир мекашад. Дар ин ҷо тасвири манзараҳои зебои табиат ба ҳунари шоирии Баҳром Фирӯз ва мушоҳидакориҳои шоиронаи вай таъкид мекунанд:

Нишаста зарраҳои барфи серун,
Ба гесуи ту чун алмос метофт,
Ту мисли наварӯси шоду мамнун
Табиат бар сари ту парда мебофт
(Баҳроми Фирӯз. Мулоқоти нахустин)

Дар ин гуна шеърҳо ҳар калима дар ифодаи ҳодиса вазифаи муҳим дорад. Ва дар шеъри ёдшуда ишорае ба наварӯс ва зикри тӯри пардаи барфӣ ду лавҳа ба пеши назар меояд: рӯзи зимистон ва чеҳраи хуррами наварӯсе, ки аз рӯи одати мардуми тоҷик ба рӯяш тӯри ҳарири сафед андохтаанд. Дара, кӯҳсор, обҳои равону гулҳои хандон, боғҳо ва сабзазорон, дарёҳои шӯхи пурмавҷ, шоирро, ки аз ҷумлаи ашхоси борикбину нозуксанҷ аст, наметавонад илҳомбахш ва ҳаяҷоновар набошад ва ин ҷавонӣ ва зебоӣ илҳоми ӯро тавоноӣ ва болу пар мебахшад. Аз ин рӯ шоир ба ҳодисаҳое низ таваҷҷӯҳ мекунад, ки ғалабаи инсонро бар табиат ва тағйири манзараҳои табиӣ ба қуввати ақли инсонро мунъакис менамояд. Кӯҳсори тоҷик, дара ва доманаҳои тангу тор ва фароху густардаи он, водиҳо ва соҳили дарёҳои пурмавҷи имрӯза намуд ва таровати дигаре дорад ва бо ободиву хуррамиҳои беназири таърихи гузашта фарқ мекунад. Имрӯза мардум қувваи азими рӯдҳои пурталотумиро тобеи худ карда, заминҳои хушкро зархез гардонида аз синаи кӯҳои баланд ганҷҳои пурбаҳо берун меоваранд. Баҳром Фирӯз бо орзую умеди ояндаи неки ҳамдиёрону ҳаммилатонаш эҷод мекард ва тавассути осораш дар дили онҳо тухми некӣ мепошид, барояшон русуми накӯкорӣ меомӯхт.

Дар иҳотаи хонандагон ва мухлисон

Соли 1991, Баҳром Фирӯз, нахустин барандаи ҷоизаи тозатаъсиси Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон—ҷоизаи ба номи устод Айнӣ гардид. Ин матлабро Шоири халқии Тоҷикистон, Гулназар Келдӣ дар хотироташ, ҳангоми табрики нависанда чунин шарҳу тавзеҳ додааст (октябри соли 2009): “Соли 1991, вақте ки ба ман ҷоизаи ба номи устод Турсунзода ва ба Баҳром ҷоизаи ба номи устод Айниро доданд, мо аввалин барандагони ин ҷоизаҳои навтаъсиси Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон будем. Баҳром дар хонааш зиёфат орост ва ман ҳам ба табрики ӯ рафтам. Азбаски таъхир карда будам, охирин меҳмони зиёфаташ ба назар меомадам. - Ҳоло мукофотҳои болотару шоистатари Шумо дар пеш, - гуфтам ба ӯ ҳангоми муборакбод. - Ман барои мукофот наменависам, - гуфт ӯ. – Муҳаббати хонандагон ҷоизаи бузурги ҳар адиб аст. ӯ ҳақ аст. Ин ҷоизаи асл, яъне муҳаббати хонанда, Баҳром Фирӯзро зинда нигоҳ хоҳад дошт”. Баҳроми Фирӯз муаллифи номгӯи маҷмӯаҳои зерин мебошад: 1. “Розҳои маҳтобшаб” – Душанбе, “Ирфон”, 1967, 96 саҳ, (шеърҳо) 2. “Силсила”—Душанбе, “Ирфон”, 1973, 96 саҳ, (шеърҳо) 3. “Пайи ситора” – Душанбе, “Маориф”, 1975 , 64 саҳ. (ҳикояҳо) 4. “Ганҷ аз вайрона”—Душанбе, “Маориф”, 1978, 160 саҳ. (повест ва ҳикояҳо) 5. “Рухсора”—Душанбе, “Ирфон”, 1978, 160 саҳ. (повест) 6. “Ту танҳо не”—Душанбе, “Маориф”, 1980, 240 саҳ. (повест ва ҳикояҳо) 7. “Ты не одинок ”—Москва, “Детская литература”, 1981, 176 стр. (повесть и рассказы) 8. “Ҳақиқати талх”—Душанбе, “Ирфон”, 1981, 288 саҳ. (ҳикояҳо) 9. “Аз арш то фарш” – Душанбе, “Маориф” ,1983, 320 саҳ. (достон ва ҳикояҳо) 10. “Тафти дил”—Душанбе, “Ирфон”, 1984, 208 саҳ. (шеърҳо) 11. “Тору пуд” – Душанбе, “Маориф” ,1985, 208 саҳ. (достон ва ҳикояҳо) 12. “Агар вай мард мебуд…”—Душанбе, “Адиб”, 1987, 384 саҳ. (повестҳо) 13. “Пеш аз шаби арусӣ”—Душанбе, “Адиб”, 1989, 560 саҳ. (ҳикояҳо ва достонҳо) 14. “Была бы она мужчиной”—Душанбе, “Адиб”, 1990, 447 стр. (повесть и рассказы) 15. “Саҳнаи гардон”—Душанбе, “Адиб”, 1993, 350 саҳ. (мақола ва очеркҳо) 16. “Ғафлатзадагон”—Душанбе, “Адиб”, 1999, 376 саҳ. (роман). Баҳром Фирӯз ҷашни 50-солагии хешро бо китобе пешвоз гирифт, ки дорои 50 номгӯи ҳикояҳои навэҷоду тозаэҳёшуда ба шумор мерафт. Ду китоби достон ва ҳикояҳои ӯ ба забони русӣ низ мунташир шудаанд: Дар соли 1981 нашрияи “Детская литература” дар Маскав маҷмӯаи ҳикояҳо ва қиссаи “Ты не одинок”-ро, ки тарҷумаи “Ту танҳо не ” маҳсуб меёбад, ба нашр расонид ва ҳамроҳ бо китоби «Была бы она мужчиной», тарҷумаи достони “Агар вай мард мебуд...” дар Душанбе соли 1990 муаррифӣ гардид. Бархе аз ҳикояҳо ва силсилаи шеърҳои Баҳром Фирӯз дар матбуоти Русия, ки он замон матбуот ва интишороти марказӣ дар шаҳри Маскав дониста мешуданд, низ ба чоп расидааст, ки аз ҷумлаи онҳо иборатанд аз : “Таронаи октябр” (1967), «Наврӯзӣ» (1968), «Утренняя книга» (1971), «Млечный Путь» (1972), «Поклон земле родной» (нашриёти «Художественная литература», Москва 1974), «Колосья одного снопа» (1976), «Восход» (Фрунзе, 1978), «У подножия голубых гор» (нашриёти «Художественная литература», Москва 1979), «Фаввора» (1979), маҷмӯъи адабиёти бачагонаи тоҷик, «Ласточка» (1981). Ҳамчунин бархе аз осораш ба забонҳои ҷумҳурияҳои ИҶШС тарҷума шудаанд. Баробари ин, дар кишварҳои берун аз Иттиҳоди Шӯравӣ, аз ҷумла Ҷумҳурии Исломии Эрон, Булғористон, Чехия, Словакия ва Ҷопон низ интишор ёфтаанд. Баҳром Фирӯз, чун забони русиро ҳамчун забони модарӣ хуб медонист, силсилаи ашъор ва достонҳои адибони рус ва кишварҳои дигаре чун М. Лермонтов, А. Блок, Ҳ. Олимҷон, Д. Кугултинов, Ф. Алиева, шеърҳои шоирони булғор, осори насрии П. Свирки, А. Грин, “Бодбонҳои қирмизӣ” ва матни беш аз 50 филмномаҳоро ба забони тоҷикӣ тарҷума кардааст. Дар матбуоти ҷумҳурӣ бо мақолаҳо ва очеркҳои мухталиф роҷеъ ба мушкилоти адабиёт, фарҳанг, иқтисод ва сиёсат пайваста ба нашр расонида, аз ин роҳ дар ташаккули фазои фарҳангии кишвар нақши муассир гузоштаанд. Фишурдаи муаррифии осори Баҳром Фирӯз ва мӯҳтавои аслии онҳо ба тартиби зайл аст: .

Нашриёти "Ирфон", Душанбе.Сол: 1967 г. 95 саҳ.

“Розҳои маҳтобшаб” нахустин китоби шеърҳои шоири ҷавон—Баҳром Фирӯз мебошад, ки дар нашриёти "Ирфон" соли 1967 интишор шудааст. Шоир дар ашъори мунташиргардида дар он манзараҳои зебои Тоҷикистон, заҳматҳои мардуми меҳнатқарини тоҷик, дӯстиву рафоқат ва ишқу муҳаббати покро тараннум намудааст. Сурудаҳои шоир лабрези эҳсоси самимии инсонӣ ва баёнгари нидои қалби покӣ инсонӣ мебошанд ва ҳамин чиз боис шудааст, ки зуд ба дилҳои хонандагон роҳ ёбанд..

Нашриёти “Ирфон”, Душанбе.Сол: 1973 г., 96 саҳ


Шоир Баҳром Фирӯз дар маҷмуаи ашъори “Силсила”, ки соли 1973 тавассути нашриёти “Ирфон” чоп шуда буд, ҳамчун силсиладори дирӯзиён ва фардоиён, ҳалқаи пайванди аҷдод ва авлод шеърҳоеро фароҳам кардааст, ки саршори меҳру вафо ва сидқу сафои гӯяндаи он мебошанд. Шоир афкори кӯҳна ва нав, дирӯз ва имрӯзро бо назари тозае тафсир мекунад ва аз баландии онҳо ба фардо назар менамояд, то ки оҳанги силсилаҷунбони давраҳоро дарёбад ва ба дӯстон расонад.

Нашриёти "Маориф", Душанбе.Сол: 1976 г., 64 саҳ..

Нахустин китоби ҳикояҳои нависанда Баҳром Фирӯз «Пайи ситора» унвон дорад, ки соли 1975 тавассути нашриёти “Маориф” ба чоп расидааст. Дар ин маҷмӯа аз пайкори ҳаррӯзаи наврасону ҷавонон, орзую ҳавас, некию бадии кирдори онон сухан меравад. Адиби ҷавон хонандаро ба сайри кӯҳсор мебарад, аз дашти Ёвон то заминҳои навободи Мирзочӯл – кишвари худро, одамони сарбаланд ва меҳнатдӯстро бо хонанда ошно мекунад.


Нашриёти "Маориф", Душанбе.Сол: 1978 г., 155 саҳ..

Повест ва ҳикояҳое, ки дар китоби дигари «Ганҷ аз вайрона» дар соли 1978 дар нашриёти “Маориф” чоп шудаанд, , саёҳатест ба ҷаҳони бачагӣ ва наврасӣ. Даврони навҷавонӣ барои ҳар инсон як ҳаёти тамомест, таҷрибаи минбаъдаи он ба ӯ имкон медиҳад неку бадро, сафеду сиёҳро дақиқан аз ҳамдигар фарқ кунад. Қаҳрамонони Баҳром Фирӯз наврасони зираку заранг, бовиҷдон ва заҳматкашанд, ки аксар мисли ганҷ аз вайронаҳо берун омадаанд.


Душанбе Нашриёти «Адиб»Сол: 1978 г., 168 саҳ..

Достони “Рухсора”, ки соли 1978 аз чоп баромад, дар байни хонандагон маҳбубияти хоссае касб намуд. Муаллиф дар повести худ аз қадамҳои нахустини ҷавонони навкор аз муҳаббат, барору нобарориҳои он, аз муносиботи ӯ ба атрофиёнаш ҳикоя мекунад. Қаҳрамони достон аз мардум ва ҳамзамонони хеш зиёда серталаб аст ва баъзан қатъиятро аз якравӣ фарқ намекунад. Адиб бе ҳеҷ талқину ташвиқ воқеаҳоеро тасвир намуда, ба хонанда имкон медиҳад, ки аз руйдодҳо хулосае бардорад. Чунон ки қаҳрамони он Вафодор мегӯяд, “ин ҳақиқати оддиро ҳар кас бояд ба тарзе, ки худаш метавонад, кашф кунад”. Баҳром Фирӯз худ дар мавриди ин асараш чунин изҳори назар намуда буд: “Баъзе адибон мегӯянд, ки саргузашти худро ҳаргиз навишта наметавонанд, воқеаи ба он монандро менависанд. Баъзе баръакс, саргузашти худро ҳамеша бо иштиёқ менависанд ва аз фошофош баён кардани он намеҳаросанд. Ман бештар ба гурӯҳи дуюм тааллуқмандам. Аммо танҳо саргузашти як нафар инсон, бе обу ранги тахайюл ҳаргиз асари бадеъ нахоҳад шуд. Биёем ба сари қиссаи «Рухсора». Он фақат қиссаи ошиқона нест, балки дар он масъалаҳои гуногуни ахлоқ, маърифат, коргузорӣ дар бобати усули таълим, одату анъана, муҳофизати муҳит ба муҳокимаи хонанда гузошта шудааст”.


Нашриёти “Маориф”, Душанбе.Сол: 1980 г., 240 саҳ.

Повести «Ту танҳо не» соли 1980 аввал дар шумораҳои 5-6-уми маҷаллаи «Садои Шарқ» ва худи ҳамон сол тариқи нашриёти “Маориф” чоп шуда буд, ки мавзӯъ ва маводу матолиби ин қиссаро хонандагон аз муаллиф интизор набуданд. Зеро нависанда аз илми маъданшиносӣ ва кори маъданҷӯён камтар иттилоъ дошт. Ҷолиб аст, ки воқеоти повест дар миёни гурӯҳи маъданҷӯён иттифоқ афтода, қаҳрамони ӯ кӯҳкану геологҳоянд. Худи нависанда Баҳром Фирӯз дар бораи ин асараш чунин назар дошта: “Ин қисса ҳам саргузашти воқеӣ аст. Тирамоҳи соли 1975 ман ҳамроҳи як дастаи маъданҷӯён ба кӯҳҳои Тавилдара, соҳилҳои рӯди Оби Хингов, то наздикиҳои пирьяхи Гармо рафта будем. Ба ман муяссар шуд, ҳамкоронам дар асл кию чӣ буданамро надонанд. Агар нависанда буданамро медонистанд, ман хеле чизро бой медодам. Ин қисса аз таъсироти ҳамин ҳамкорӣ. Албатта бе тайёрӣ, илми геологияро наомӯхта танҳо аз материали зиндагӣ образҳои каме беш мукаммал ва асари ҷиддӣ офаридан амри муҳол аст”. Нависанда тасвир ва васфи табиат, кӯҳсори тоҷик ва водиҳои он, дарёҳои кӯҳиву манзараҳои онро нафақат барои изҳори эҳсосот ва рӯҳи ватандӯстӣ, балки барои ифодаи андешҳои худ дар бораи ҳаёт, ақидаҳои фалсафиву ҷаҳонбиниаш дар ин қисса нишон дода аст.


Москва Нашриёти «Детская литература»Сол: 1982 г., 251 саҳ..

Тарҷумаи ин достон соли 1981 бо исми “Ты не одинок” дар Москва, тариқи нашриёти “Детская литература” барои хонандагони русзабон пешниҳод гардид ва дар тамоми шуравӣ паҳн шуд.

Душанбе, нашриёти "Ирфон".Сол: 1981 г. 285 саҳ

Маҷмӯаи ҳикояҳои “Ҳақиқати талх” сирфан аз достонҳои кӯтоҳ иборат буда аз тарафи нашриёти "Ирфон" соли 1981 чоп шудааст. Баҳром Фирӯз бо истифода аз мушоҳидакории нависандагии худ дар китоби ҳикояҳояш симои маънавии одамони давронро бо муҳҳабат ва самимияти тамом, воқеӣ ва амиқ тасвир намудааст.


Душанбе «Нашриёти Маориф»Сол: 1983 г., 317 саҳ..

Китоби “Аз арш то фарш” маҷмуаи ҳикоя ва қиссаҳое мебошад, ки нашриёти "Маориф" соли 1983 онро нашр намудааст ва мухотаби ин китоб асосан навҷавонон ва наврасон ҳастанд. Дар ин маҷмуа, ки аз осори дар тӯли даҳ сол, яъне давоми солҳои 1970 - 1980 ба қалам овардаи адиб фароҳам шудааст, паҳлуҳои гуногуни рӯзгор аз назари наврасону ҷавонон тасвир ёфтааст. Ҳикояву қиссаҳо аз хотироти бачагию наврасӣ то муҳаббати нахустин ва худшиносиҳо, чунон ки дар урф мегӯянд, аз арш то фаршро фароҳам овардааст, ки ин амр ба огоҳии комил ва дидгоҳҳои хосаи адиб ба зиндагонӣ ва шинохтанҳои инсон ишорат дорад.

Нашриёти Ирфон, Душанбе.Сол: 1984 г., 206 саҳ.

Маҷмуаи шеърҳои “Тафти дил” соли 1984 тавассути нашриёти “Ирфон” ба дасти хонандагон расид. Дар ин китоб ашъори дар тӯли бист сол сурудаи шоир ба тарзи гулчин фароҳам омадааст. Бештарин абёти шоир аз муҳаббати Ватан, обу хоки сарзамини диловез, мардуми ҳунарпарвари он нақл мекунанд. Даҳ сол аз ин муқаддам китоби ашъори шоир дастраси ҳаводорони шеър гашта буд. Дар тӯли ин даҳ сол Баҳром Фирӯз хеле кам шеър гуфт ва бештарин айёми худро сарфи нигориши қиссаву ҳикояҳо намуд ва дар ин миён агар фурсат даст медод, ашъори овони навмашқиашро диғарбора таҷдиду такмил менамуд. Инак, ӯ боз омад ба сари шеър, ки машқи он ба нависанда заминаи устувори эҷодкорӣ бахшид. Чунон ки арз шуд, дар тӯли ин даҳ сол Баҳроми Фирӯз ҳарчанд ашъори зиёде насурудааст, вале ашъори пешинашро таҷдиди назар намуда, аз осори Михаил Лермонтов, Александр Блок, Нозим Ҳикмат, Давид Кугултинов, Ҳамид Олимҷон, Фазу Алиева ва як идда шоирони дигар шеъру достонҳоро тарҷума кард. Дар ин миён эҳтимом бар он низ дошта, ки баробари каму беш нигориши ашъори ҷаззоб сурудаҳои қаблии худро таҳрир ва муҷаддадан ба нашр расонад.

Душанбе «Нашриёти Маориф»Сол: 1985 г., 206 саҳ..

Повести «Тору пуд», ки соли 1985 ба чоп расидааст, аз садоқат ва фидокории зани тоҷик ҳикоят мекунад. Зани оддӣ, ки аз дигарон ҳеҷ тафовуте надорад, баробари дар зиндагиаш сахтие пеш омадан, чунон хислатҳои ҳайратангез, сифатҳои олиҷанобе зоҳир мекунад, ки ҳар яке аз хонандаро ба андеша водор месозад, то муносибати худро ба атрофиён боре амиқтар биандешанд. Китоби «Тору пуд» повест ва ҳикояҳои адиби соҳибзавқ Баҳром Фирӯз саршори масъалаҳои ахлоқиву ҳаётӣ буда, бо равоншиносии амиқ ва санъати нигорандагии муаллиф дили хонандаро тасхир мекунанд.

Нашриёти "Адиб"Сол: 1987 г. 384 саҳ.

Китоби повестҳо “Агар вай мард мебуд...” соли 1987 дар нашриёти “Адиб” мунташир шуд. Дар ин китоб, ки аз се повести нависанда фароҳам омада аст, масъалаҳои гуногуни ҳаёти имрӯзаи мардуми тоҷик аз ҷиҳатҳои гуногун мавриди тасвир қарор гирифта аст: шикасти сарват дар муқобили муҳаббат ва садоқати инсонӣ, кору зиндагии ҳалол дар рӯ ба рӯи фиребу дасисаҷӯҳои ҳаромкорон, ишқ, садоқат ва орзуҳои ҷавонӣ. Як хусусияти махсуси қиссаҳои адиб дар он ба зуҳур мерасад, ки бештарини воқеа ва қаҳрамонони асарҳои ӯ заминаи устувори ҳаётӣ доранд. Аз ин сабаб муаллиф дар пешгуфтор навишта аст: “Бунёди ин қисса воқеист ва иштирокчиёни он имрӯз дар қайди ҳаётанд. Ман саргузашти ононро ба тарзе ки мехостам, рангу бор ва равиши тоза додам, чунон ки вассаю болори иморати шикастаро барои бинои нав ба кор мебаранд. Ва ин бинои навбунёд ба он иморати кӯҳнаи воқеӣ ба ҷуз вассаю болор шабоҳате дигар надорад. Муродам аз таъкид ин аст, ки агар касе худро аз ин қисса бишносад, маро домангир набошад”.

Душанбе Нашриёти «Адиб»Сол: 1990 г., 443 саҳ.

Ин китоб бо исми “Была бы она мужчиной” дар нашриёти “Адиб” соли 1990 барои хонандагони русзабон бо тарҷумаи достонҳои “Рухсора”, “Дорога в тумане”, “Лавина” ва худи достони “Была бы она мужчиной” пешниҳод гардидааст, ки дар онҳо муаллиф мушкилоти мавҷудаи замон, таъсири ахлоқӣ ва маънавии онро мавриди баррасӣ қарор медиҳад.


Душанбе Нашриёти «Адиб»Сол: 1989 г., 556 саҳ..

Китоби Баҳроми Фирӯз “Пеш аз шаби арӯсӣ” тавассути нашриёти "Адиб" дар соли 1989 бо интишори повести ҳамноми китоб ва ҳикояҳои дигар ба хонандагон пешниҳод шуда буд. Повести ҷадиди адиб, ки аз ишқи поки духтари ҷавон ба нависанда—қаҳрамони достон ҳикоят мекунад, аз зиндагии даврон ва қонуну қавоиди замон қисса мекунад. Ҳамчунин, маҷмӯи ҳикоёти адиб ва қиссаи "Ситораи думдор", ки дар ин китоб фароҳам омадааст, аз паҳлуҳои мухталифи рӯзгори мардуми тоҷик - аз арафаи инқилоб то рӯзҳои шикасти карахтию даврони бозсозӣ дар мисоли саргузашти одамон, муҳаббату нафрат ва заҳмату талошҳои онон нақл мекунад, ки ин нукта ба гуногунрангии мавзӯии навиштаҳои адиб ишорат менамояд.

Душанбе Нашриёти «Адиб»Сол: 1993 г., 350 саҳ..

Маҷмуаи мақола ва очеркҳо «Саҳнаи гардон» ( соли 1993) намунаҳои маҳсули фаъолияти эҷодии наздик ба биступанҷсолаи нигорандагӣ дар чандин риштаҳои мухталифи адабиёт - тарғибу ташвиқ, тақризу таҳлил, мусоҳиба, мақолоти дар мавзӯҳои мухталиф навишташуда фароҳам омадааст, ки ҳама бо рӯзгори талху ширини мо марбутанд… Ба ҳамин истинод карда ӯ дар ин китоб на шеъру ҳикоя, балки мақолаву тақризҳо, мусоҳибаву очеркҳои худро фароҳам кардааст, ки назари ӯро ба зиндагӣ ва адабиёт ифода мекунанд. “Кадоме аз фозилоне давр гуфта аст, ки инсон табиатан ба зеру нерумандии ҷисмонӣ ҷаҳд менамояд. Аммо ҳеҷ кас накӯкориро машқ намекунад. Ба фикрам, фарзанди инсонро накӯкорӣ бояд омӯхт. Ман дар ҳар як китоби деҳқонии худ ба дилҳо тухми накӯкорӣ мепошам” – навиштааст муаллиф дар ин китоб.


Душанбе Нашриёти «Адиб»Сол: 1999 г., 374 саҳ..

Романи нотамоми «Ғафлатзадагон», соли 1999 дар нашриёти “Адиб” пас аз марги нависанда бо фарогирии қисми аввали романи «Ғафлатзадагон», интишор шуд. Сюжети роман солҳои баъдҷангии шӯравиро дар худ таҷассум намуда, дар бораи ҷавоне, ки ба муқобили ноҳақию беинсофиҳо бо нерӯи дӯстиву муҳаббату идрок мубориза бурда, талош дорад, ҷойгоҳи худро дар зиндагӣ пайдо кунад, нақл мекунад. Инчунин дар ин китоб хотироту ёддоштҳои бархе аз ҳамкорону дӯстони нависандаи шодравон Баҳром Фирӯз – Муҳаммадҷон Шакурӣ, Гулчеҳра Сулаймонова, Абдумалик Баҳорӣ, Кароматуллои Мирзо, Додоҷон Раҷабӣ, Саидалӣ Маъмур, Пайванди Гулмурод, Мирзо Насриддин ва Тӯҳфа Расулӣ таҳия ва нашр шудаанд.

Баҳром Фирӯз дар эҷодиёт ба дараҷаи устодӣ расида, дастгиру мададгори ҷавонон буд. Андешаву мулоҳизаҳояшро дар хусуси аслу моҳияти ҳикоят ва шеваҳои аслии нигориши он, мафҳуми шеъри нав, дар бораи эҷоди адибони ҷавон бе пардаву ошкоро иброз медошт, ки на ҳамеша ва на ба ҳама писанд меомад. Албатта ин ошкоргӯиву баёни ошкоро боиси малули хотири бархе мешуд. Ба сараш борони маломат мерехт, вале ӯ ба таъбири шоир «фош мегуфту аз гуфтаи худ дилшод буд»... Баҳром Фирӯз аз сӯйи дигар, устодони худро фаромӯш намекард ва ҳамеша дар бораи ҳар кадоме аз онҳо бо самимияту эҳтироми вижа сухан мегуфт, аз некиву сабақашон, ёриву дастгириашон ёдовар мешуд.

Бо устодон

Устодони шодравонаш Мирзо Турсунзодаю Мирсаиди Миршакар, Боқӣ Раҳимзодаву Раҳим Ҷалил, Ҷалол Икромӣ, Сотим Улуғзода, Фотеҳ Ниёзиву Фазлиддин Муҳаммадиев, дӯсти соҳиб¬ҳунараш Ҷумъа Одинаро дар ҳар давраю маҳфил ба хотир меовард. Дар хусуси адибони забардаст С. Улуғзода ва А.Баҳорӣ, мунаққиди нуқтасанҷ Муҳаммадҷон Шакурӣ ва дӯстони ҳамқаламаш бо меҳри беандоза сухан мегуфт. Муҳаммадҷон Шакурӣ, олими забардаст ва мунақидди барҷастаи тоҷик, бештари эҷодиёти Баҳром Фирӯзро аз ғалбери адабӣ гузаронидааст ва ба бештари онҳо тақризу нақдҳои илмиву адабӣ навиштааст. Ҳар сухан ва ҳар фикру андешаи гуфта ва навиштаи Устодро Баҳром Фирӯз бо таваҷҷӯҳ ва диққати тамом мутолеа намуда, нигоштаҳои хешро бар асоси мулоҳизоти ин донишманди беназир ва устоди раҳнамову ғамхор ислоҳу такмил мекард. Шодравон Муҳаммадҷон Шакурӣ роҷеъ ба эҷодиёти Б. Фирӯз навиштааст: “...Пайванди ногусистании инсон ва табиат, бо чашми ҳайрат ва мафтунӣ ба сирру асрори табиат, аҷоибот ва ҳусни беолоиши он нигаристани инсон, хусусан хурдсолон дар ин ҳикояҳо на бо калимаҳои зебо ва суханороии зоҳирӣ, балки бо сухани оддӣ, бо қувваи тасвири мушаххас нишон дода шудааст. Б. Фирӯз аз рангу равғани романтикӣ худдорӣ мекунад. Шавқи пурзӯри инсон, ки аз мушоҳидаи манзараҳои табиат ва ё рафтори ҳайвоноти гуногун бедор шудааст, дилбастагӣ ва меҳри самимии одам нисбат ба боғу роғ, кӯҳу дара, чашмасорону обшорон ё ки нисбат ба ҷонварони дӯстрӯи содиқ ва монанди инҳо дар асарҳои Б.Фирӯз бо падидаҳои мушаххасашон намудор мегарданд. Чашми хонанда, хусусан хонандаи ҷавонро ба зебоиҳои зиндагӣ, ба ҳусни табиат ва дунё кушодан, диққати хонандаро ба дидани наҷобати дили инсон ва хулки неки ӯ равона кардан, ба ин восита барои устувории пояҳои инсоният дар ҷомиа кӯшидан як шакли ифодаи башардӯстӣ дар асарҳои Б. Фирӯз аст. Ин башардӯстии олӣ масъулиятшиносии шахсро низ дар бар дорад. Нависанда на фақат меҳри зиндагӣ ва инсонро дар дили шахс мустаҳкам мекунад, балки зимнан чунин фикреро ҳам талқин менамояд, ки шахс дар назди чунин инсони асил, дар назди зиндагӣ ва сарзамин ҷавобгар буда, хулқашро ба онҳо мувофиқ гардонад, барои муҳофизати онҳо тайёр бошад, нагузорад, ки ба ин ҳама ҳусну зебоӣ ва назокату наҷобат осебе расад. Б. Фирӯз ба таври хосе ҳисси масъулияти шахсро дар назди ҷомеа қувват медиҳад. Ба забони халқ бо эҳтиёткории тамом наздик шудан ва аз ин ганҷина дурдонаҳо ҷустан аз давраҳои аввали таърихи адабиёти шӯравии тоҷикӣ, хусусан бо ҷаҳду ҷадали устод Айнӣ бисёр ривоҷ ёфта буд. Имрӯз ин корро нависандагони миёнсол ва ҷавон давом медиҳанд. Ин гурӯҳ сабки саҷияофаринии тоза ва назари амиқбин доранд, мактаби таҷрибаи адабиёти ҷаҳониро гузашта, имрӯз дар ин роҳ баъзан хеле эҳтиёткор буда, анъанаҳои Айнӣ, Икромӣ, Улуғзодаро бештар ба тарзи дигаре ва ҳар кадоме ба таври худ инкишоф медиҳанд. Баҳром Фирӯз ҳам дар ҳамин қатор аст. Насри Баҳром Фирӯз аз дигар ҷиҳатҳо ҳам як ҳисса аз он ҷараёнест, ки бо номи Ф. Муҳаммадиев, С. Турсун, Кӯҳзод, А. Самадов ва монанди инҳо вобастагӣ дорад. Бо диққати тамом нигаристан ба симои ҳамзамонон, аз феълу атвори онҳо зарра-зарра ҷамъ овардани нишонаҳои одамият ва кӯшиши ҷиддӣ дар роҳи устувории пояҳои он ҳоло моҳияти эҷодиёти бисёр нависандагони тоҷикро ташкил мекунад ва Б. Фирӯз яке аз онҳост. Арзишҳои маънавии ҷовид бунёди одамиятро ташкил менамоянд. Онҳоро бодиққат омӯхтан, дар рафти дигаргуниҳои пурсуръати замони тӯфонии мо муҳимтарин падидаҳои онҳоро аз даст надода, бо худ эҳтиёткорона ба оянда бурдан ва барои фардои башарият маҳфуз доштан вазифаи бузурги гуманистӣ мебошад. Адабиёт ҳам дар ин роҳ хизмат мекунад. Аҳамияти аксари асарҳои Баҳром Фирӯз низ дар ҳамин аст”.

Баҳром Фирӯз

Баҳром Фирӯз роҷеъ ба мазмуну мӯҳтавои китобҳояш аз хонандагон мактуби зиёд мегирифт. Аз мамлакатҳои хориҷӣ, ҳатто аз китобхонаи конгресси ШМА талабнома гирифта буд. Аммо мактуби хонандагони оддӣ, деҳқону донишҷӯ, муаллиму коргар, муҳандису табибон барои ӯ аз ҳама азиз буд ва ният дошт ягон рӯз аз навиштаҳои онон китобе мураттаб созад. Китоб аз номаҳои хонандагон! Вале ҳайҳот умр боқӣ накарду ба ин орзуи деринаи хеш нарасид. Ӯ вазифаи адабиёт ва масъалаи асосие, ки дар назди он дар замони муосир гузошта шудааст, дар пешниҳоди матолибе дар зовияи адабиёти пешқадами равшанфикрон дар ҳамаи давру замонҳо барои некӣ ва накӯкорӣ, барои тавфиқ ва такмил ёфтани инсон медид. Адабиёти мо ин анъанаи муқаддасро давом медиҳад. Ба фикри ӯ, “адабиёт беш аз ҳар вақт бояд барои тарбияи ҳиссӣ-маънавии инсон, барои пойдории накӯкорӣ, ростию поктинатӣ, дӯстию рафоқат талош созад» ва ӯ аз навиштаҳои худ ҳамин талабро дошт. Ҷаҳдаш бар он буд, ки дар ин мубориза сухани бурро ва таъсирбахше гӯяд, «зеро ҳар асаре, ки бо шавқу рағбат хонда намешавад, сарфи назар аз ғояи олӣ, фикри бикр, мавзӯи обнарасида ва ё фасоҳату назокату муҳиммияти мавзӯяш вазифаи худро адо карда наметавонад. Дар мусобиқа бо кино ва телевизион барин васоили пуртаъсир адабиёт бояд мақоми худро аз даст надиҳад”. Дар мавриди нақшаҳои кориаш гуфта буд, ки “чунон ки адиби маъруф Расул Ғамзатов фармудааст, камон ба даст ба раҳи шикор баромада, кас намедонад чӣ сайде мегирад. Ман ҳам пайваста ҷустуҷӯ ва такопӯйҳо дорам, орзумандам монанди дӯстон ва ҳамқаламони пуркорам китобҳои дилписанд нависам. Ба ғайр аз ин, ман адиби ҳикоятнависам ва пайваста ҳикоя менависам. Ҳикоя дар насри солҳои охир мақоме хосае дорад. Дар назар чунин меояд, ки адабиёти тоҷик фақат аз рӯи ҳикоя бо адабиёти пешқадами дигар миллатҳо ҳамсарӣ кардан метавонад. Ҳайфо, ки муҳаққикқону мунаққидони тоҷик ҳанӯз аз ин равнақ ё огоҳӣ надоранд ва ё фурсати таҳқиқи онро наёфтаанд. Ҳаками мӯътабар боз ҳам айём аст ва хонандагони мӯътабаранд”. Осори адабии Баҳроми Фирӯз аз вижагиҳои хоссе бархурдор мебошанд: ӯ чӣ дар назм ва чӣ дар наср адиби комёб ва муваффақ маҳсуб мешавад. Хидмати мондагори адиб бо нишону подоши давлатӣ қадр гардида аст. Баҳроми Фирӯз “Корманди шоистаи фарҳанги Тоҷикистон” ва барандаи “Ҷоизаи адабии ба номи устод Айнӣ” мебошад. Суханвари соҳибном дар авҷи камолоти умр ҷаҳони моро падруд гуфт, аммо бо эҷоди ҷаҳони хеш – дунёи шеъру адаб дар таърихи адабиёти муосири тоҷик ва дар дили ошиқони каломи бадеъ умри сармад ёфт.

Мулоҳизоти аҳли илму адаб дар бораи Баҳроми Фирӯз “Қалами ӯ чунин иқтидор пайдо кардааст, ки аз резапораҳои зиндагӣ маънои муҳимме бароварда, пеш аз ҳама одамиятро устувор мекунад”. Муҳаммадҷон Шакурӣ, академики Академия улуми Тоҷикистон, с.2009 “Баҳром Фирӯз мардуми худро хуб мешиносад, дар асарҳояш хусусиятҳои миллии зиндагӣ ва одатҳои тоҷикон ба таври ҳақиқӣ инъикос меёбанд.( Гӯштингирӣ – мусобиқаи паҳлавонон” ). Дар ин росто насри Баҳром Фирӯз ба адабиёти бисёрмиллатии шӯравии солҳои охир мутобиқ мешавад, ки дар он мавзӯи ахлоқӣ аввалиндараҷа мебошад.” Сотим Улуғ-зода, нависанда, узви вобастаи Академия улуми Тоҷикистон, соли 1982 “Муболиға намешавад агар гӯям, ки Баҳром Фирӯз ҳар як достони нави худро барои мутолиаву машварат даставвал ба Муҳаммадҷон Шукуров ва камина месупорид. Ман дастнависи асарҳои ӯро бодиққат мехондам. Аз образҳои мукаммали офаридааш ва аз бозёфтҳои ҷолиби бадеияш ба завқ меомадам. Ман ба ин хотираҳои парешони худ бо се байти тозаи мувашшаҳ нуқта мегузорам: Боз ёдат мекунам, эй дӯст, шабҳои дароз, Аз вафоти нобаҳангоми ту бо сӯзу гудоз. Ҳайфам ояд аз ғуруби моҳтоби мӯҳташам, Рафтию бинҳоди андар қалби мо дарду алам. Одати мо нест, аммо нолаю оҳу фиғон, Монад осори наҷибу номи некат ҷовидон. *с.1998”Абдумалик Баҳорӣ, нависанда. “Чӣ дар ҳикояҳои хурду чӣ дар қиссаҳояш, чӣ дар очеркҳояш, ки ҳар яке паҳлӯҳои гуногуни зиндагиро фаро гирифта буданд, вай шоир монд. Масъалаҳои нав ба навро ҷустуҷӯ мекард, баҳсҳои ӯ хонандаро ба фикру андешаҳо гирифта мебурд”. Гулчеҳра Сулаймонова, шоир, с.1999

“Чӣ дар ҳикояҳои хурду чӣ дар қиссаҳояш, чӣ дар очеркҳояш, ки ҳар яке паҳлӯҳои гуногуни зиндагиро фаро гирифта буданд, вай шоир монд. Масъалаҳои нав ба навро ҷустуҷӯ мекард, баҳсҳои ӯ хонандаро ба фикру андешаҳо гирифта мебурд”. Гулчеҳра Сулаймонова, шоир, с.1999

“Баҳром Фирӯз дар бораи қиссаю ҳикояҳоям мақолаҳо навишта буд, ҷонибдориям мекард, шахсе, ки борҳо дар зиндагӣ дастгирам гашта... Акнун аз ӯ бароям ёд монда, суратҳои бо ҳам гирифта, номаҳо, навиштаҳояш монда. Кароматулло Мирзо, нависанда, с. 1995 “Ман бисёр ҳикояву қиссаҳо ва романи «Ғафлатзадагон»-и ӯро хондаам. Ҳамин баҳои устод Шакурӣ ба тамоми эҷодиёти Баҳром хос аст. Вай адиби ҳақталош, дар кору зиндаги ҳам яксухану якрӯ буд ва чунин рафтор мекард”. Гулназар, шоир. “Чунонки бузургон гуфтаанд, суханварон таваллуд доранду мурдан не. Баҳром Фирӯз суханвари асил буд ва номи ӯ бо беҳтарин гавҳари ганҷинаи ҳастӣ, яъне бо сухан зинда хоҳад монд”. Саидалӣ Маъмур, шоир. “Баҳром Фирӯз аз мутолиаи осори ҷавонони соҳибзавқу ҳунарманд меболид, бе ҳеҷ дудилагӣ дастгириашон мекард ва дигаронро даъват мекард, ки аз адибони соҳибистеъдод ибрат бигиранд.” Пайванди Гулмуродзода, рӯзноманигор. “...Вақте ҳарф мезад, барои далели сухан на фақат аз Рӯдакию Фирдавсӣ, Ҳофизу Саъдӣ, Хайёму Мавлонои Румӣ ва ё Айнию Лоҳутию Турсунзода, балки бештар аз осори фалсафа ва кимиёгарону риёзидонҳои ҷаҳон мисолу иқтибосҳо меовард.” Додоҷон Раҷабӣ, нависанда, с. 1999 “Бо навиштаву эҷодаш меҳмони азизи ҳар хонадон аст. Маҳбубият дорад миёни хонандагони сершумораш. Ва як сухани нек ба сони чашмаи мусаффое бошад, ки умре замини эътиқод ва орзуҳои инсонро шодоб созад”. Латофат, шоир, с. 2009 “Баҳром Фирӯз симои сирф тоҷиконаву нуронӣ ва ботини зебо ҳам дошт... ...Хабари тарҷумаи намунаҳо аз осори нависанда ба забонҳои олмониву ҷопонӣ ва англисӣ моро ба ваҷд меовард. Дар солҳои ҳафтодуму ҳаштодуми садаи гузашта чунин рӯйдоде басо нодир буд ва маъниҳои баланди осори адабии Баҳром Фирӯзи сухангустар аз ёди мо ва ҳазорҳо тан хонандагони осори он фарзанди сарафрози Самарқанди шӯҳраи даҳр нарафтааст ва нахоҳад рафт”. Мирзо Шакурзода, адиб, с.2009 “Ман фикр кардам, ки ҳикояҳои акаи Баҳром тахмин аз панҷоҳ бештаранду то ҳол дар бораашон мақолае нахондаам. Бетарафиву бетафовутии ҳамнишину ҳамсолон касро алам мекунад. Аммо акаи Баҳром аз шеър ё ҳикояи хуби дигарон хурсандӣ мекарданд. Мегуфтанд, ки аз адибони насли мо ҳеч кадоме мисли Лоиқ забонро хуб намедонад. Ё аз ҷавонон Низом Қосим шеърҳои дилнишин менависад. «Китоби Фарзонаро чоп кардем. Ман мудири шӯъба. Лекин як калимаро ҳам дигар накардам. Баъзан китоби шоирони номдорро сип-сиёҳ карда ба дасташон бармегардонем. Ана пас аз ақиб айб кофта мегарданд. Лекин ман аз онҳо наметарсам...”” Мирзо Насриддин, нависанда. “Ғоибона аз рӯи ҳикояву очерк ва шеърҳои ҷаззоби Баҳром Фирӯз ба воситаи радиову телевизион ва рӯзномаю маҷаллаҳо мешинохтам. Ва орзу доштам аз наздик бо ин марди хирад шинос шавам. Ман гумон доштам, ки Баҳром Фирӯз як марди солдидаи мӯйсафед ва хеле ботаҷрибае ҳаст, ки навиштаҷоташ пухтаю бо далелҳо силсилабандӣ шудаанд. Дидам, ки марди хеле ҷавони боқуввати мӯйсиёҳ, аммо соҳиби таҷрибаву пухтакор. Дар рафти ҳамкорӣ бо ин марди закию зиндадил ба ин бори дигар бовар ҳосил намудам”. Тӯҳфа Расулӣ, рӯзноманигор. “Ҳамин тавр, дар муддати тӯлонӣ чандин китобҳо (достону романҳо) — яке паси дигар хонда шуданд. Баҳромҷон ҳам ба «касалӣ»-и доимии китобхонӣ гирифтор шуд, ки то охири умраш давом кард. Яъне устод Наимов ӯро ба ин «касалӣ» гирифтор карда буданд”. Раҳмат Давлатов, дӯст ва ҳамсабақ. “Баҳром Фирӯз ҷӯяндаву ёбанда буд, ҳамеша дар ҷустуҷӯ буд. Осори тозаву нав меофарид. Забони асарҳояш тоза, мантиқаш баланд, қаҳрамони қиссаву ҳикояҳояш бофтаи хаёлӣ набуда, балки одамони ҳақиқии некному некбин мебошанд”. Расул Шарифов, дӯст ва ҳамсабақ.

Пайвандҳои беруна[вироиш]