Осорхонаи таърихии вилояти Суғд

Мавод аз Википедиа — донишномаи озод
Ҷаҳиш ба: новбари, Ҷустуҷӯи

Координатҳо: 40°17'6"N 69°37'5"E[1]

Осорхонаи таърихии вилояти Суғд
Қалъаи Хуҷанд. Бинои осорхонаи таърихии вилояти Суғд
Глобус ва муҷассамаи Темурмалик дар Осорхонаи таърихии вилояти Суғд

Осорхонаи таърихи вилояти Суғд - бори нахуст соли 1986 дар ш. Хуҷанд ифтитоҳ шуда буд. Он яке аз осорхонаҳои бузург дар вилояти Суғд маҳсуб мешавад, ки дар он намунаҳое аз осори таърихи гузаштаи халқи тоҷик гирдоварӣ шудаанд.[2].[3]

Таърих[вироиш]

Кўшишҳои холӣ кунонидани ҳудуди дохилии куҳандизи Хуҷанд ва он ҷо созмондиҳии Ширкати илмию тармимии "Қалъаи Хуҷанд" охири солҳои 80-ум ва ибтидои 90-уми асри ХХ шуда буд. Ҳисори аз қисми ҳарбӣ холикардашуда чун ёдгориву зиёратгоҳи умумихалқӣ истифода гашта, нишон додани бавуҷудоӣ ва инкишофи таъриху маданияти бостонии Хуҷанд, симои шаҳрсозии қадимтарину қадима ва асримиёнагии он дар назар буд.

Ҳамаи он мебоист дар осорхонаи минбаъда, намоишгоҳи эҳёгаштаи арк-кремли ўрдаву қасри биноҳои дарборӣ ва осорхонаҳои меъмориву таърихи сохтмон, ҳарбию таърихӣ бо манзараҳои муқобилияти ҷангӣ ва муҳорибаи ҳамшаҳриёнамон бо лашкарҳои Искандари Мақдунӣ, арабҳо, Чингизхон, ҳарбиёни сулолаҳои шайбонӣ, аштархонӣ, манғитҳо, зидди ҳуҷуми лашкару ҳарбиёни ҳукумати подшоҳии рус, фидоиёни Шўриши 4 июли соли 1916 дар шаҳри Хуҷанд, Инқилоби сурхи соли 1917 ва ғайра инъикоси худро меёфт. Ҳамзамон, бунёди силсилаи осорхонаҳои археологиву қалъасозӣ, ки «Роҳи бузурги абрешим», таърихию меъморӣ, этнографӣ, ҳарбию таърихӣ бо экспозитсияҳои дахлдори муборизаи хуҷандиён бар зидди лашкари Искандари Мақдунӣ, мудофиаи Хуҷанд бо роҳбарии Темурмалик аз ҳуҷуми муғулҳои ғоратгар дар хушкиву Сирдарё ва ғайраҳо дар назар буд.[4]

Дар дохили куҳандизи Хуҷанд баъди бори якум аз қисми ҳарбӣ холикунонии он (охири солҳои 80 ва аввали солҳои 90-уми асри ХХ) мо чанд биноҳои аз хишти пухта сохташударо (дар шакли таҳхонаҳо) низ дарёфта шуда буданд. Саршавии ҷанги шаҳрвандӣ (1992-1997) дар Тоҷикистон баҳри амалигардонии нақшаҳо монеъ гардид. Куҳандиз ба қисми ҳарбӣ баргардонида шуд.

Заминаҳои аввалини маданияти шаҳрсозӣ дар ҳавзаи Сирдарё ба ҳазорсолаи II-I то милод рост меоянд. Омўзиши археологии шаҳри Хуҷанд аз соли 1954 сар шуда ва аз кофтукови археологии куҳандизи шаҳр ибтидо гирифт. Дар чуқурии 27-метраи дизи шаҳр, болои арк, ки дар кофтуковаш иштирок доштам, осори қабатҳои мадании сукунати инсон, ки ба асрҳои VIII-VI то милодӣ мансубанд, ошкор шуд.

Ҳарчанд ин санад эҳтимолӣ намояд ҳам, ковиши хандақҳои дигар дар ҳудуди қалъаву шаҳри имрўзаи таърихиамон дар тўли аз соли 1954 то соли ҷашнии 2500-солагии Хуҷанд (с.1986) – қариб 65-70 хандақ кофта шудааст ва бовариамонро зиёда аз 2500 сол умр доштани Хуҷанд мустаҳкам кард. Хулосаи қадимияти қабатҳои мадании куҳандиз – ба асри Х–VIII то милод тааллуқ доштани дизи Хуҷанду худи он афзалият дошт. Бостоншинос Т.В. Беляева дар дизи Хуҷанд девореро кушод, ки хиштҳои калонҳаҷми хоми он ба асри VII-IV то милод рост омадааст. Ин масолеҳ то ҳол дар Осорхонаи археология ва фортификатсияи Хуҷанд ба намоиш гузошта шудааст.[5]

Сарчашмаҳои хаттии таърихӣ гувоҳи онанд, ки шаҳраки Хуҷанди асри VII-IV то милод сарҳади шарқии империяи Ҳахоманишҳо ва шаҳри ривоҷёфтае будааст, солҳои 329-327 (асри IV то милод) онро Искандари Мақдунӣ забт кардааст. Пас деворҳои мавҷудаи шаҳрро тармим ва дубора деворкашӣ намудааст, ки хиштҳои антиқии калонҳаҷми 46 Х 26-28х13 см, 46Х32х13 см аз хандақи №28 дар чуқурии 27 метр ёфтшуда шаҳодати ин аст.

Умуман, давраи урбанизатсия - ба шаҳрнишинӣ рўй овардани мардуми Хуҷанд дар ҳазорсолаи Х-VIII то милод сар шуда, асри VIII-VII то милод ба охир мерасад.

Куҳанқалъаи Хуҷанд бо арк – кремл – қасри ҳоким, қасри шоҳ дар замони давлати Каёниён – эрониёни шарқӣ бунёд гардидааст. Ковишҳои археологӣ осори моддии ин шаҳрро бо дизу шаҳ ристонаш, ки мутааллиқ ба асри VII то милод аст, дар соҳили чапи Сирдарё ошкор карданд. Асрҳои VI-V то милод шаҳристон нақшаи мураббаъ дошта, ба 20 га баробар буд (диз – 6 га, шаҳристон 12 га).

Марзҳои Хуҷанди архаикӣ аз рўи маводи археологии хандақҳо чунин буданд: ҷанубу ғарбтари куҳандиз шаҳр бо девор аз хишти хом иҳота карда шуда буд ва аз се тарафаш хандақи васеву чуқур дошт, ки оби он бо ҷараёни шохаҳои поёнӣ - ба Сирдарё ҷоришаванда пур шуда меистод.

Ҳудуди Хуҷанди архаикӣ системаи таъсисёфтаву сохташудаи фортификатсионӣ дошт,-хандақҳову деворҳо ( дуэлемента барои худи шаҳр) ва хандақҳои берунаву девори умумишаҳрӣ (дохилишаҳрӣ) назди куҳандиз (асри VI-IV то милод) босуръат аз ҷониби сокинон васеъ мегардид (ғафсии қабати сукунат – қабати мадании археологиро то 1,5 метр мутахассисон муайян кардаанд). Бозёфтҳои археологӣ – сафолоти хуму кўзаҳо, косаву ҷоми сафолӣ, дарёфт шудани хуми калонҳаҷми ғалланигоҳдорӣ (11 хуми архаикии калон), ғаллакўбҳои сангиву ўғурҳои сангӣ, қисмҳои олоти бофандагӣ ва ғайра шаҳодати онанд, ки ғаллаистеҳсолкунӣ ва захиракунии маводи хўрока, бофандагиву кулолгарӣ ва хоҷагии кишоварзиву ҳунармандии шаҳриён ба роҳ монда шуда будааст.

Дар қасру айвони арки ҳокими Хуҷанд истиқоматгоҳи ў ва оилааш ҷойгир буд, дохили куҳандиз чанд корхонаҳои аслиҳасозӣ, лашкаргоҳу зиндон ва ҳатто, ибодатгоҳу оташкадаҳо ҳам ҷойгир буданд. Таъминкунандаи оби сокинони Қалъа – канали Қўрхона буд, ки обаш аз шохоби Хоҷа Боқирғон таъмин буд (об ба таври пинҳонӣ аз чашми душмани ба қалъа ҳуҷумкунанда тариқи «обдузд» аз оби Сирдарё таъмин карда мешуд.

Куҳандизи Хуҷанд ҳам ҳуҷуми арабҳо (асрҳои VIII-IХ), ҳам давраи Сомониён, ҳам гумоштаҳои сулолаҳои Қарохониён, Салчуқиёнро (асрҳои ХI-ХII) аз сар гузаронидааст.

Дар замони ҳукмронии амир Темури ланг (асри ХIV – ибтидои асри ХV) куҳандизу арки ҳоким чун ҷои бинои ҳукуматӣ монд. Асрҳои баъдина куҳандиз то аркаш чун қароргоҳи ҳокимон, масалан, Оқбўтабек (а.ХIХ) ба хонанда маълум аст. Баъди Хуҷандро ишғол намудани лашкари ҳукумати подшоҳии рус (24 майи соли 1866) дар дохили қалъаи Хуҷанд аскарони ин ҳукумати подшоҳӣ ҷойгир кунонида шуд (он ҷо бинои сардори коменданти ҳарбӣ ва казармаи аскарон, сардори музофоти Хуҷанду канселярияи он низ ҷойгир буданд).[6]

Ташкилёбии Мамнўъгоҳи Байналмилалии таърихию фарҳангӣ ва бостонию сайру сайёҳӣ ва намоиши ҳунармандии истеҳсолии ярмаркавии «Қалъаи Хуҷанд» дар Регистони Хуҷанд дар солҳои истиқлолияти ҷумҳурӣ ба анҷом расид.

Ҳоло осорхонаи вилоятӣ аз ду толори хурд ва се толори калон иборат буда, дар онҳо беш аз 15 ҳазор нигораҳо маҳфузанд. Ҳамарўза ба ин осорхона шумораи зиёди сайёҳони хориҷиву дохилӣ ташриф оварда, бо таъриху фарҳанги тоҷикон ошно мегарданд. Дар давоми соли 2013 беш аз 30 ҳазор нафар сайёҳон осорхонаро тамошо карданд. Зикраш бамаврид аст, ки аз шумораи умумӣ зиёда аз 2 ҳазор нафар сайёҳони хориҷӣ мебошанд.[7] Соли 2015 назди осорхонаи вилоят Боғи ба номи Камоли Хуҷандӣ бунёд ёфтааст, ки дар ҳудуди боғи истироҳатӣ айвонҳои миллӣ, роҳравҳои замонавӣ, гўшаи ҳунарҳои халқӣ ва фаввораҳо бунёд ёфта, он ба таври муосир чароғон карда шудаанд.

Намунаи экспонатҳои осорхона[вироиш]

Нигаред[вироиш]

Адабиёт[вироиш]

  • Осорхонаҳои Тоҷикистон дар даврони истиқлол: Феҳристи адабиёт / Мураттиб ва муаллифи мақолаи муқаддимавӣ Ф. Шарифзода; Муҳаррир Ш.Комилзода. – Душанбе: Бухоро, 2013. – 224 с.– Матн ба заб. тоҷ., ва руси.

Манобеъ[вироиш]

  1. Исторический-музей
  2. Таваҷҷӯҳи ҷаҳонгардон ба осори таърихӣ BBC Тоҷикӣ 20 Ноябр соли 2010
  3. Музей археологии и фортификации г. Худжанда
  4. Эҳёи қалъаи Хуҷанд
  5. Эҳёи қалъаи Хуҷанд
  6. Эҳёи қалъаи Хуҷанд
  7. Боғи ба номи Камоли Хуҷандӣ бояд фароғатгоҳи ҳақиқӣ бошад