Оғузҳо

Оғузҳо
Забон	оғузӣ[d]
Ҷузъе аз	туркҳо
Гурӯҳҳои қавмӣ	Seljuks[d] Kayı tribe[d]
Парвандаҳо дар Викианбор

Ғузҳо, оғузҳо, ӯғузҳо (уйғ. ئوغۇزلار, оғузлар,ар. أوغوز‎, форсӣ: اغوز‎, туркманӣ: oguzlar, ӯзбекӣ: og'uzlar, тур. ва озарбойҷонӣ: oğuzlar) — қабилаҳои туркҳои шар­қӣ – Туғуз уғуз (нуҳ қабила) дохил буданд.

Баъди бар­ҳам­хӯ­рии Хоқонии турк қабилаҳои Туғуз уғуз тадриҷан ба самти ғарб ҳаракат карда, қисмашон дар Туркистони Чин ва қисми дигарашон дар даштҳои назди Сирдарё, бахусус, дар минтақаҳои атрофи шаҳрҳои асримиёнагии Қар­а­ҷуқ, Фороб ва Сайрам сокин шуданд.

Дар осори ҷуғ­ро­фиёии мусулмонон аз туркони сокиншуда дар Туркистони Чин бо но­ми Туғуз уғуз ва аз туркони Осиёи Миёна бо но­ми ғуз ёд мешавад. Мувофиқи маълумоти Истах­рӣ, Ибни Ҳав­кал ва муаллифи «Ҳудуду-л-олам», минтақаи су­ку­нати ғузҳо дар Шарқ баҳри Хазар, дар Ҷануб то Бухоро ва Мова­роун­наҳр ва дар Шарқ то ш. Сарбон мерасид. Ис­тахрӣ мин­та­қаи сукунати ғузҳоро дар шимоли баҳри Хазар «мағозату-л-ғуз» ва Ибни Фазлон "сарзамини Ғузон" тавсиф кардаанд.

Ғузҳо ба арсаи таърих ҳамчун вассали Хо­қо­нии Хазар во­рид шуда, аввалан зери таъсири онҳо пе­че­негҳо аз мин­та­қа­ҳои ғарбии Қазоқистони имрӯза ба дашт­ҳои назди Дон ва баъдан ба Ғарб муҳо­ҷират карданд. Тақди­ри ин шохаи қабилаҳои ғуз ба куллӣ тағйир ёфт: як қис­машон бо пече­нег­ҳо омезиш ёфта, дар оянда халқияти га­гаузҳоро ташкил доданд, қисми дигарашон дар даштҳои васеи Руссияи Ҷа­ну­бӣ бо русҳо омезиш ёфтанд.

Қисми бештари ғузҳо ба самти ҷанубу шарқ муҳоҷират на­муда, дар аҳди Сомониён дар атрофи шаҳрҳои поёноби Сир­дарё – Янгикент, Ҷанд, Хавора сукунат доштанд. Ғузҳо дар ибтидо худро ҳаводори Сомониён нишон дода, му­ҳо­фи­зати минтақаҳои поёноби Сирдарёро аз тохтутози қаби­ла­ҳои дигари турк ба уҳда доштанд. Дар давраи таназзули давлати Сомониён ғузҳо дар муборизаи зидди Элакхон ба Исмоили Мунтасир ёрӣ расонида, баъди ба даст овардани ғанимати ҳарбӣ аз идомаи мубориза сар­ка­шӣ намуданд. Ғузҳо аз давраи ҳукмронии Маҳмуди Ғазнавӣ дар Марв со­кин шуда, баъдан қисме аз онҳо ба Кирмон, Де­ҳистон, Бал­хон, Исфаҳон, Курдистон, Арманистон, Озар­бойҷон ва Байнаннаҳрайн кӯчиданд. Баъд аз ин дар ҳу­дуди хилофат аз се шохаи ғузҳо: салҷуқӣ, балхонӣ ва иро­қӣ ном бурда мешавад. Аз давраи ташкилёбии давлати Сал­ҷуқиён тамоми Шарқи Наздикро ба худ тобеъ намуда, дар ташкили давлати туркҳои Усмонӣ, баъзе дав­лат­ҳои асримиёнагии Озарбойҷон (Қара-қуюнлу ва Оқ-қуюнлу), Сафавиҳо ва ғ. мусоидат намуданд.

Дар асрҳои 10–11 сардори давлати ғузҳоро «ябғу» меномиданд. Ёварони ябғу «гузаркин», вориси тахт – «инал» ва ҳамсараш унвони «хотун» доштанд. Сарлашкари си­по­ҳи ғуз – сюбош бо такя ба шӯрои сипоҳ дар мавриди за­ру­рӣ ба умури давлатдорӣ дахолат намуда, ба муқобили ябғу амал мекард. Машғулияти асосии ғузҳо чорводорӣ бу­да, барои тиҷорат ба шаҳрҳои атроф мерафтанд. Хусусан ғуло­мо­ни ғуз дар минтақа харидори зиёд дошта, дар за­мони То­ҳириён аз ҳисоби онҳо солона ба дарбори Бағ­дод ду ҳа­зор ғулом фиристода мешуд. Дар ибтидо ғузҳо ба бо­варҳои қадимии гузаштагонашон эътиқод дошта, тад­ри­ҷан исломро пазируфтанд. Ғузҳо маросими хосси гӯркунӣ дош­танд: сари ҷасадро ба тарафи Ғарб ниҳода, онро ба пушт мехобониданд ва дастҳояшро дар паҳлуяш дароз мекарданд. Маъмулан дар қабрҳои мардона найза, корд, пайкон, дар гӯрҳои сарватмандон, сардорони сипоҳ ва ашрофзодагон аслиҳаву асбобу лаҷоми асп ва ғ. мегузоштанд.

Ба қавли Ибни Фазлон, ғузҳо ҷасадро пеш аз гӯ­ро­ни­дан қабо пӯ­шо­ни­да, баъдан камарбанду камонашро бас­та ҳамроҳи як қа­да­ҳи чӯбини пур аз шароби набиз ба гӯр мегузоштанд. Агар шахс сарлашкар бошад, ба теъдоди одамони куштааш дар қабр муҷас­самаҳои чӯбин гузошта мешуд. Ба қав­ли Рашидуддини Фазлуллоҳ, чеҳраи ғузҳо ба сабаби обу ҳа­вои Мовароуннаҳр тағйир ёфта, тоҷи­кон он­ҳоро турк­мон, яъне туркмонанд мегуфтанд.

Ғузҳо дар ташаккули турк­ман­ҳо, озарбойҷониҳо, туркҳо, гагаузҳо ва қарақалпоқҳо нақш доштанд.

.

Адабиёт

• Агаджанов С. Г. Очерки истории огузов и туркменов Сред­ней Азии IX–XIII вв., Ашхабад, 1969;
• Рашид ад-Дин. Сборник летописей. Т. 1. М. – Л., 1972;
• Бартольд В. В. Сочинения. Т. II. М., 1973;
• Жу­машев Р. М. История Казахстана с древнейщих времен до наших дней. Караганда, 2003;
• حدود العالم‌ من المشرق الی المغرب / به کوشش منوچهر ستوده. تهران، ۱۳۴٠ ش.؛
• سفرنامۀ ابن فضلان / ترجمۀ ابوالفضل طباطبایی، تهران. ۱۳۴۵ ش.؛
• اصطخری. مسالک و ممالک / به کوشش ایرج افشار. تهران، ۱۳۷۳ ش

Сарчашма

Ғузҳо / Ҳ. Нуриддинов. // Ғ — Дироя. — Д. : СИЭМТ, 2016. — С. 125. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] / сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2026, ҷ. 5). — ISBN 978-99947-33-67-5.