Ғуломон

"Ғуломон" — , романи дуввуми устод С. Айнӣ.

Соли таълиф ва забони асар

Онро со­ли 1934 бар пояи повести «Қулбобо», ки соли 1928 ба забони ӯзбекӣ чоп шудааст, ба анҷом расонид. С. Айнӣ ин асарро ба ӯзбекӣ («Қуллар») низ таълиф кардааст, ки аз рӯи муҳтавову ҳаҷм аз гунаи тоҷикии он фарқҳо дорад.

Мазмуни асар

"Ғуломон" зиндагию рӯзгори беш аз садсолаи тоҷикон, бавижа, мин­тақаи Варорӯдро (1824–1933) бозтоб кардааст. И. С. Брагинский «Ғуломон»-ро якҷо бо повести «Одина» ва романи «До­хунда» асари сегона (трилогия)-и хосса мешуморад, ки тас­вири ҳамосию чандҷонибаи ҳаёту муборизаи мардуми тоҷикро то як садсола дар бар гирифтаанд. Ба таъбире, С. Айнӣ бо анҷоми ин роман силсилаи асар­ҳои мансури худ – «Одина», «Дохунда» ва «Ғу­ло­мон»-ро ба поён мерасонад.

Зиллати ғуломдорӣ, нафрат ба ин падида ва эътиқоду уме­ди расидан ба озодӣ аз ҳар сатри ин асар ҳувайдост. Дар ростои ин тазод С. Айнӣ ҳам­за­мон ду мав­зӯъро пайваста таҳ­қиқ менамояд: яке таназзули тадриҷии феодализм ва дигаре мавзӯи бедории синфӣ, худшиносии миллӣ, рушди рӯҳияи инқилобии мардум аст, ки аз рӯзгори вомондаю дилгиру таҳқи­ро­мези аморати худкомаи Бухоро хас­таву дилтанг шудаанд.

Бахшҳои асар

"Ғуломон" аз панҷ қисм таркиб ёфтааст; агарчи шахсиятҳои бисёре дар он амал менамоянд, дар маркази тасвир мардум қарор гирифтаанд. Дар асар зиндагии тоҷикон, ки аз ақвоми бумию қадимии Осиёи Марказианд, табиату ур­фу таомули онҳо ва аз ҳама беш тақдири ин миллати бо­фар­ҳан­гу донишсоз дар як давраи пуртаҳлукаи таъ­рихӣ ба таври табиию воқеъбинона қаламдод шудааст ва хусусияти мил­лии «Ғуломон» низ дар ҳамин аст.

Сужаи асар

Хатти сужети "Ғуломон" бар пояи зиндагиву сарнавишти як авлоду се насл қарор гирифтааст. Саромади насли аввал Раҳимдод ном ғуломест, ки ӯро хоҷагонаш дар 7-солагӣ Некқадам ва дар пирӣ Бобоғулом ном мебаранд. Насли дув­вумро писари Раҳимдод – Эргаш ва насли севвумро писари Эргаш – Ҳасан намояндагӣ мекунанд. Ба насли якум ғу­ломону канизони бисёре – Ашӯри ҷасур, Фарҳод, Ҳо­шим, Очил, Зебо, Гулсум дохиланд. Раҳимдод ё худ Нек­қа­дам дар наврасӣ ҳамроҳи 20 нафари дигар ба асорати дастаи ғоратгарони Абдурраҳмони туркман меафтад. Сипас ба ғу­ломҷаллоби хевагӣ – Муҳаммад Каримбой фурӯхта меша­вад ва Каримбой дар бозори Сораи устони Бухоро ӯро ба 40 тангаи тило ба Абдурраҳимбойи шофир­комӣ мефу­рӯ­шад.

Пайванд бо ҳаводиси таърихӣ

Мувофиқи муоҳадаи сулҳе, ки соли 1868 байни аморати Бухорову ҳукумати Русия баста шуда буд, бояд тамоми ғуломону канизони қаламрави Бухоро то соли 1880 «озод» мешуданд. Некқадам низ баробари дигар ғуло­мо­ни Абдурраҳимбой «озод» ва баъд бо Гулсум ном канизак хонадор мешавад. Дар роман пас аз нуфузи Руссия дар Осиёи Марказӣ агарчи бардадорӣ дар Бухоро расман манъ шудааст, идомаи он дар шакли дигар, дар мисоли образи Раҳимдод (Некқадам, Бобоғулом) ва ғуло­моне мисли ӯ моҳирона тасвир ёфтааст.

Насли дуввуми ғуломон аз аввалӣ фарқ дорад. Агар Раҳимдод тарсуву беҷуръату камҳаракат бошад, писари ӯ – Эргаш ва ҳамсафонаш – Ғуломҳайдар, Сафар­ғу­лом, Нор­мурод ва амсоли онҳо дар оташи муборизаву талош баҳри озодию зиндагии озод обутоб ёфтаанд.

Писари Эргаш – Ҳасан ва Муҳаббату Фотима ва дигар ҳамсафони ӯ ба намояндагӣ аз насли севум ба саҳнаи тасвир мебароянд, ки инҳо акнун аз насли шӯравӣ шумурда мешаванд ва дар қисми панҷуми асар фаъолият мекунанд. С. Айнӣ тавонистааст, ки ин давраро бо тазодду печи­да­ги­ҳояш ба тасвири бадеии муҳаққиқона кашад.

Сабки нигориш

«Ғуломон» бо сабку гуфтори басо зарифу рангин нигошта шу­дааст; дар он ифодаҳои гуногуни адабӣ, чун нақлу ривоят, латифа ва мақолу зарбулмасалҳо, инчунин пор­ча­ҳои шеъ­рӣ ва сурудҳо хеле муваффақонаву ҷаззоб оварда шу­данд. Намунаҳои шеърии роман, ки ҷо-ҷое ба назар мерасанд (дар маҷмӯъ 143 байт), маҳз барои нусхаи тоҷикии он тас­ниф гардидаанд.

Тарҷума ба забонҳои дигар

Ин асар ба забонҳои русӣ, бело­ру­сӣ, турк­ма­нӣ, эстонӣ, қазоқӣ, лаҳистонӣ, уйғурӣ, чехӣ тарҷумаву чоп гардида, чун намунаи асари бадеии реалистии мардумии Осиёи Марказӣ дар осори 200-ҷилдии китобхонаи ада­биёти ҷаҳонӣ ҷой дода шудааст.

Адабиёт

."Ғуломон" / А. Кӯчаров // Ғ — Дироя. — Д. : СИЭМТ, 2016. — С. 134. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] / сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2023, ҷ. 5). — ISBN 978-99947-33-67-5.

Нигаред

• Садриддин Айнӣ