Эрон

Аз Википедиа
Ҷаҳиш ба: новбари, Ҷустуҷӯи


Ҷумҳурии Исломии Эрон
جمهوری اسلامی ایران
Flag of Iran.svg Emblem of Iran.svg
Iran in its region.svg
Шиор: «استقلال آزادی جمهوری اسلامی»
Суруди миллӣ: «سرود ملی ایران»
Рӯзи истиқлолият {{{Рӯзи истиқлолият}}} (аз соли 728 пеш аз милод)
Забони расмӣ Забони форсӣ
Пойтахт Теҳрон
Шаҳри калонтарин Теҳрон, Машҳад, Караҷ, Табрез, Шероз, Исфаҳон, Аҳвоз
Идораи давлат Ҷумҳурии Исломӣ
Раҳбари Ҷумҳурии Исломӣ
Раиси Ҷумҳурии Исломӣ
Алӣ Хоманаӣ
Маҳмуд Аҳмадинажод
Масоҳат
  • Ҳамагӣ
  • Фоизи об.
17-ум ҷой дар ҷaҳон
1,648,195 км²
0.7 %
Аҳолӣ
  • Ҳамагӣ (2013)
  • Зичӣ
18-ум ҷой дар ҷaҳон
{{{Аҳолӣ}}}
44 нафар/км²
ММД
  • Ҳамагӣ (2012)
  • Ба сари аҳолӣ
15-ум ҷой дар ҷaҳон
952,600 млрд $
13 800 $
Пули миллӣ Риёл
Интернет-Домен .ir
Коди телефон +98
Соат UTC +3.30

Эрон (порсӣ: ایران ) кишваре форсӣ-забон дар ҷанубу ғарбии Осиё ва дар минтақаи Ховари Миёна аст.

Номи расмии он Ҷумҳурии Исломии Эрон ва пойтахташ Теҳрон аст. Паҳноварии ин кишвар 1 648 195 км мураббаъ (18-ум дар ҷаҳон) аст ва бар пояи саршумории соли 2010 дар ин кишвар 80 208 000 тан бошанда буда ва ҳарсола наздик ба 1 млн тан бар шумори бошандагонаш меафзояд.

Эрон дар шимол бо Арманистон, Ҷумҳурии Озарбойҷон ва Туркманистон, дар шарқ бо Афғонистону Покистон ва дар ғарб бо Туркия ва Ироқ марзи заминӣ дорад. Ҳамчунин дар шимол дар Дарёи Хазар ва дар ҷануб дар Халиҷи Форс ва Дарёи Уммон марзи дарёӣ дорад. Ин се дарё аз муҳимтарин манотиқи истихроҷи нафту газ дар ҷаҳон ҳастанд.

Низоми сиёсии Эрон бар пояи Қонуни Асосии мусавваби 1979 (бознигарии 1989) поярезӣ шудааст. Болотарин мақоми расмии Эрон пас аз инқилоби соли 1979, Вилояти фақиҳ аст, ки акнун дар ихтиёри Саид Алӣ Хоманаӣ аст. Ислом дини расмӣ ва ташшаюъ мазҳаби расмӣ ва форсӣ забони расмии Ҷумҳурии Исломӣ аст. Эрон ҳамчун сарзамин ва миллат пешинае кӯҳан дорад ва яке аз таърихитарин кишварҳои ҷаҳон ба шумор меравад.

Эрон аз барои ҷой гирифтан дар минтақаи миёнии Авросиё ҷойгоҳе роҳбурдӣ дорад. Ин кишвар аз аъзои Созмони Миллали Муттаҳид, Созмони Конфаронси Исломӣ, ОПЕК ва ЭКО аст. Эрон қудрате минтақаӣ дар ҷанубу ғарбии Осиё аст ва аз барои доштани санъати нафт, санъати кимиёнафтӣ ва гази табиъӣ ҷойгоҳи муҳиммеро дар иқтисоди ҷаҳонӣ барои худ ба даст овардааст.


Таърих[вироиш]

Мақолаи асосӣ: Таърихи Эрон

Куҳантарин ёдкард аз ҷойноми Эрон дар «Авесто» ба гунаи «Airyanəm vaējah vaŋhuyå dāityayå» нигошта шуда ки баргирифта аз номи мардуми ҳиндуэронии бостон — «arya» аст. Дар порсии бостон ин ҷойном «*aryānām waiǰah» будааст ва дар порсии миёна «Ērān-wēz» гаштааст ва дар адабиёти суғдӣ низ ба гунаи «Aryānwēžan» омадааст. Дигар бор ин ҷойном дар «Авесто» ба гунаи «airyanəm dahyunəm» — «деҳаҳои ариёҳо» омада ки «деҳа» дар инҷо ба маънии «сарзамин» ва «кишвар» аст.

Дар замони подшоҳии Ҳахоманишиён (550—327 пеш аз милод) истилоҳи «Aryānam Dahyunam» ҷояшро ба истилоҳи «Aryānam Xšaθram» — «подшоҳии ариёҳо» дод ва дар замони подшоҳии Ашкониён (250 п.м. — 224 м.) ин сарзаминро «Aryānšaθr / Aryānšahr», яъне «ариёншаҳр» – «подшоҳии ариёҳо» мехонданд ва «шаҳр» дар инҷо ба маънии «подшоҳӣ» ва «кишвар» аст ки ҳануз ҳам дар вожаҳои «ҳамшаҳрӣ» ва «шаҳрванд» бар ҷой мондааст.

Дар замони подшоҳии Сосониён (224—651 м.) ин сарзаминро «Erānšahr» мехонданд ки баргирифта аз истилоҳи авестоии «Airyānam Xšaθram», яъне «подшоҳии ариёҳо», буд. Дувокаи авестои «ai» дар забони порсии миёна «е» мегаштааст ва порсии тоҷикӣ ҳамин вижагиро нигаҳ доштааст.

Тамаддунҳои нухустин[вироиш]

Ёфтаҳои бостоншиносон пешинаи тамаддунҳойи нухустин дар Эрон ро ба 6000-7000 соли пеш мерасонад. Аз ин таммадунҳо, метавон тамаддуни Ҷируфт, тамаддуни Сиялк, ва тамаддуни Шаҳри сӯхта ро ном бурд. Ҳамчунин, аз 5000 соли пеш, тамаддуни Элом дар ҷанӯби ғарбии Эрон падидор шуд. Дар ҳазораи дуввоми пеш аз милод, Ориёиҳо вориди сарзамини Эрон шоданд. Аз миёни ақвоми Ориёӣ, Модҳо дар 700 пеш аз милод, ҳукумати бузурге дар ғарбу шимоли Эрон барпо карданд.

Шоҳаншоҳии Эрон[вироиш]

Аз ҳамлаи Арабҳо то оғози Сафавия[вироиш]

Аз Сафавия то поёни Қоҷор[вироиш]

Ҳокумати Паҳлавӣ[вироиш]

Ҷумҳурии исломӣ[вироиш]

Сиёсат ва ҳукумат[вироиш]

Бахшбандии кишварӣ[вироиш]

Мақолаи асосӣ: Устонҳои Эрон

Эрон 30 устон (Вилоят) дорад. Ҳар як вилоят чандин шаҳристон (ноҳия) дорад.

Blank-Map-Iran-With-Water-Bodies.PNG


30 устони Эрон:

  1. Теҳрон
  2. Қум
  3. Марказӣ
  4. Қазвин
  5. Гилон
  6. Ардабил
  7. Занҷон
  8. Озарбойҷони шарқӣ
  9. Озарбойҷони ғарбӣ
  10. Курдистон
  11. Ҳамадон
  12. Кирмоншоҳ
  13. Илом
  14. Луристон
  15. Хузистон
  1. Чаҳормаҳолу Бахтиёрӣ
  2. Кӯҳгилуяву Буир-Аҳмад
  3. Бушаҳр
  4. Форс
  5. Ҳурмузгон
  6. Систону Балучистон
  7. Кирмон
  8. Язд
  9. Исфаҳон
  10. Симнон
  11. Мозандарон
  12. Гулистон
  13. Хуросони шимолӣ
  14. Хуросони разавӣ
  15. Хуросони ҷанубӣ
Numbered map of provinces

Ҷуғрофия[вироиш]

Иқтисодёт[вироиш]

Дар тайи 30 соли гузашта ҷамъияти 36 миллионаи Эрон ба 75 млн афзоиш пайдо карда ва нахустин мавҷи ин насли нав ба бузургсолӣ расидааст. Дар асоси оморњои расмӣ нархи бекорӣ ба 22 фисад расидааст, аммо бархе ба гуфтаи Раиси Ҷумҳурии пешин Муҳаммад Хотамӣ рақами онро ба 12,2 фисад баровард мекунанд. «Солона 700 нафар ҳазор ба бозори кори шадиди фишори бекорӣ рў ба рў мешавад, сатҳи бекори дар тайи солҳои (1974-2004) аз 7% ба 50% расидааст. Ва замоне нархи бекори 3% ва гоҳе 16% будааст. Дар ҳоле ки заминаҳои бидеҳкории хориҷӣ, ин рақам барои муддатҳо сифр буда, вале гоҳ чунон афзоиш ёфтааст, ки давлатро бо буҳрон рў ба рў кардааст. Хусусисозӣ, роҳе аз иқтисоди мутакко ба нафт ва ҳамгом шудан бо иқтисоди ҷаҳонӣ онӣ пешниҳодҳоест, ки аз сўйи таҳлилгарон барои беҳбуди вазъи иќтисодии Эрон матраҳ мешавад. Вобастагиҳои ғайриқобили нефтӣ, барномарезии иқтисоди Эронро ҳамвора шикананда кардааст. Барномаи давлати Эрон ин аст, ки вобастагиҳои нефтиро, ки 80фисади даромадҳои арзии давлатро ташкил медиҳад, коҳиш диҳад, аммо ҳар гуна талоше барои хориҷ кардани даромадҳои нефтӣ ба маънои он аст, ки даромадҳои молиётї чанд баробар шавад. Дар ҳамин росто, давлат иќдом ба иҷрои тарҳи ҳадафманди ёронаҳо намудааст. Пас аз солҳо, саноати Эрон зерпўши як риштаи қонунҳои ҳимоятии давлат фаъолият мекунад ва агар дар баробари фишорҳои раќобатии ҷаҳонӣ қарор гирад, мумкин аст, бисёре аз фаъолияти корхонаҳо қатъ гардад ва сатҳи бекорӣ боз афзояд. Дар солҳои мухталиф Эрон рушди иқтисодии гуногунеро таҷриба кардааст. Бар пояи гузориши сандуқи байналмилалии пулсоли 2009 рушди иқтисодии Эрон ба 1,1 расида ин рақам соли 2010 ба 1,4% расидааст, ки пас аз Қазоқистон камтарин нархи рушди иқтисодиро дар байни кишварҳои минтақа доштааст. Бар пояи пешбинии сандуқи байналмилалии пул нархи рушди Эрон дар соли 2011 ба сифр нузул мекунад ва дар соли 2012 ба 3% мерасад. Тибқи эъломи Бонки Ҷаҳонӣ захираи арзии Эрон дар соли 2010 ба 100 млрд расида ва тибқи эъломи раиси Бонки марказии Эрон дар соли 1389 (2010) захираи тиллоӣ Эрон ба ҳисоби миёна ба 1350 доллар аст. Ҳамчунин иқтисодӣ эълом кард, захоири Эрон ба ҷуз тилло дар соли 2009 81 млрд доллар будааст. Саноат Умдатарин саноати пешрафтаи Эрон иборат аст аз: саноати нефт, газ, петрошимиё, фулод, нассоҷӣ, шимиё, ғизоӣ,мошинсозӣ, нерўгоҳсозӣ, электрикӣ ва электроникӣ ва ѓайраҳо…. Саноати дастии муҳим Эрон аз ќабилї: фарш ва қолин, гилембофӣ, ҷоҷимбофӣ, минбаткорӣ, хотамкорӣ, сафолгарӣ, оинакорӣ, мискорӣ…..

== Мардум == Аксари мардуми Эронро порсҳо ташкил иедиҳанд, зиёда аз 55 миллион (тақрибан 65%). Баъди порсҳо аз рӯи шумора озариҳо мебошанд,ки қариб 10 % мардуми Эронро ташкил медиҳанд, яъне қариб 7 миллион. Боқии мардуми Эронро: курдҳо, луру мозандариҳову тату талишҳо ва дигарон. Тамоми мардуми Эрон порсиро медонанд ва ҳатто озариҳо дар хона ҳам ба порсӣ гуфтугӯ мекунанд. Забони порсӣ яке аз 7 умин забоне мебошад, ки дар ҷаҳон бо ин забон 225 миллион мардум ҳарф мезанад. Порсӣ аз 3 гӯиш иборат мебошад: порсӣ, тоҷикӣ ва дарӣ. Ба гӯиши тоҷикӣ 45 миллион порсигӯ (дар Ӯзбакистон 15 миллон, дар Афғонистон 15 миллион, дар Тоҷикистон 8 миллион, боқӣ дар дигар давлатҳо) гуфтугӯ мекунанд.Дар Афғонистон ҳамаи мардум(30 миллион) порсӣ балад аст.

Фарҳанг ва маданият[вироиш]

Пайвандҳои беруна[вироиш]

Commons-logo.svg
Анбори Википедиа аксҳое дар бораи ин мавзӯъ дорад: