Аҳолии Осиёи Марказӣ

Мавод аз Википедиа — донишномаи озод
Jump to navigation Jump to search
Патчҳои этнолингвистӣ (забонӣ-қавмӣ)-и Осиёи Марказӣ дар соли 1992
Харитаи кишварҳои Осиёи Марказӣ, Афғонистон (баъзан дохил карда мешавад), Баҳри Каспий ва кишварҳои атрофи он

Осиёи Марказӣ (таърихӣ Осиёи Миёна) сарзамини гуногунест, ки дорои қавмҳо, забонҳо, мазҳабҳо ва қабилаҳои зиёд мебошад. Миллатҳое, ки Осиёи Марказиро ташкил медиҳанд, панҷ кишвари собиқи шӯравиянд: Қазоқистон, Қирғизистон, Туркманистон, Тоҷикистон ва Ӯзбекистон, ки шумораи умумии онҳо тақрибан 72 миллион нафарро ташкил медиҳад. Афғонистон на ҳамеша як қисми минтақа ҳисобида мешавад, аммо вақте ки ин минтақа аст, дар Осиёи Марказӣ шумораи умумии аҳолӣ тақрибан 122 миллион нафар аст (2016). Аксари осиёгиҳои марказӣ ба динҳое мансубанд, ки дар тӯли 1500 соли охир ба ин минтақа ворид шудаанд, аз қабили исломи суннӣ, исломи шиа, исмоилия, тенгриизм ва масеҳияти суриягӣ. [1] Аммо дини буддоӣ ба Осиёи Миёна 2200 сол пеш ва зардуштия бошад, зиёда аз 2500 сол пеш ворид шуда буданд. [2]

Аз рӯи кишвар[вироиш | вироиши манбаъ]

Эзоҳ: Халқҳо ва фоизҳои он тибқи маълумоти расмии омории кишварҳо мебошанд.

Кишвар Аҳолӣ

(нафар, 2021)

Масоҳат

(км²)

Зичии аҳолӣ

(нафар/км²)

Халқҳо
 Тоҷикистон 9 537 645 143 100 48,6 тоҷикон — 88,9% (аз ҷ. халқҳои Помир — 4,5%), ӯзбекҳо — 9,1%, қирғизҳо — 0,7%, русҳо, украинҳо ва белорусҳо — 0,4%, туркманҳо — 0,2%, қримтоториҳо — 0,1%, дигарон — 0,7%.
 Ӯзбекистон 35 300 000 448 978 74,1 ӯзбекҳо — 84,4%, тоҷикон — 4,9%, қазоқҳо — 2,4%, қарақалпоқҳо — 2,2%, русҳо — 2,1%, қирғизҳо — 0,8%, туркманҳо — 0,6%, қримтоториҳо — 0,5%, куриёиҳо — 0,5%, украинҳо ва белорусҳо — 0,2%, арманҳо — 0,2%, озарбойҷониҳо — 0,1%, дигарон — 1,1%
 Қирғизистон 6 585 600 199 951 27,4 қирғизҳо — 73,3%, ӯзбекҳо — 14,7%, русҳо — 6,9%, дунганҳо — 1,1%, уйғурҳо — 0,9%, тоҷикон — 0,9%, туркҳо — 0,7%, дигарон — 2,7%
 Туркманистон 6 031 187 491 210 10,5 туркманҳо — 81,8%, ӯзбекҳо — 9,4%, русҳо — 2,2%, қазоқҳо — 1,6%, арманҳо — 1,1%, тоторҳо — 0,9%, озарбойҷониҳо — 0,7%, балучҳо — 0,5%, курдҳо — 0,4%, курдҳо — 0,2, дигарон — 1,2%
 Қазоқистон 19 082 467 2 724 900 7 қазоқҳо — 68,5%, русҳо — 8,9%, ӯзбекҳо — 3,3%, уйғурҳо — 1,5%, украинҳо — 1,4%, тоторҳо — 1,1%, олмониҳо — 1%, дигарон — 4,5%

Гурӯҳҳои этникӣ[вироиш | вироиши манбаъ]

Дар зер маълумоти демографӣ дар бораи гурӯҳҳои этникӣ дар Осиёи Марказӣ оварда шудааст[1]:

Гурӯҳҳои этникӣ Маркази аҳолии ОМ Шумораи умумӣ дар саросари

Осиёи Марказӣ

Ӯзбекҳо Ӯзбекистон, Афғонистон, Тоҷикистон, Қирғизистон, Туркманистон, Қазоқистон 29,000,000
Тоҷикон Тоҷикистон, Ӯзбекистон ва Афғонистон. (Ҳамч. халқҳои Помир) 25,000,000
Қазоқҳо Қазоқистон, Ӯзбекистон 16,500,000
Қирғизҳо Қирғизистон 4,100,000
Русҳо Қазоқистон, Ӯзбекистон, Қирғизистон 4,000,000 [3][4][5][6]
Кореягиҳо Қазоқистон, Ӯзбекистон, Қирғизистон, Туркманистон, Тоҷикистон 500,000 [7]
Укроинҳо Қазоқистони Ғарбӣ 250,000
Туркманҳо Туркманистон, Афғонистон ва Эрон 6,500,000
Волга-Олмонҳо Қазоқистон 200,000
Ӯйғурҳо Чини Шимолуғарбӣ, Қазоқистони Шимолӣ, Ӯзбекистон, Қирғизистон 13,000,000
Дунганҳо ва ҳуэй Чини Шимолу ғарбӣ, Қирғизистон 10,500,000
Яҳудиёни бухорӣ Ӯзбекистон 1,000
Тоторҳо Ӯзбекистон 700,000
Қарақалпақҳо Ӯзбекистони Шимолуғарбӣ 500,000
Бошқирдҳо Қазоқистон 30,000
Туркҳои Месхетӣ Қазоқистон 200,000
Арманшо Туркманистон, Ӯзбекистон 100,000
Олтойҳо Қазоқистони шимолӣ 10,000
Паштунҳо Афғонистон, Покистони Шимолу ғарбӣ ва Разави Хуросони Эрон[8] 12,500,000
Ҳазораҳо Афғонистони марказӣ 3,500,000
Аймакҳо Афғонистони Марказӣ ва Шарқу ғарбӣ 1,500,000
Нуристониҳо Афғонистони Шарқӣ ва Ғарбӣ 200,000+
Белорусҳо Қазоқистон 100,000-200,000
Романҳо Қазоқистон 20,000
Юнониҳо Қазоқистон 30,000
Мордвинҳо Қазоқистон 20,000
Молдовҳо Қазоқистон 25,000
Чеченҳо Қазоқистон 40,000
Полякҳо Қазоқистони Шимолӣ 50,000-100,000
Озарбойҷонҳо Қазоқистон ва Туркманистон 100,000
Чувашҳо Қазоқистони Шимолӣ 35,000

Таърихи генетикӣ[вироиш | вироиши манбаъ]

Аҷдодони аҳолии муосири Осиёи Марказӣ ба таври назаррас аз тавсеаи Ҳинду Эрону Туркистон бармеояд. Аксари аҳолии муосир метавонанд бо насли ҳинду-эронӣ ва ё туркӣ мувофиқат кунанд, бо гузаштагон бо ҳудуди қавмӣ мувофиқат кунанд. [9]

Тадқиқоти археогенетикӣ оид ба боқимондаҳои дафнҳои фарҳанги асри оҳмедиҳадирик нишон медиҳад, ки пас аз ба охир расидани тавсеаи ҳиндуэронӣ (скифӣ), аз ибтидои асри VII пеш аз милод, тадриҷан ба шарқ ба ғарб воридшавии омехтаи Авруосиёи Шарқӣ ба даштҳои Ғарб буд. [10]

Аҳолии деҳқонон ва чӯпонони бодиянишин дар Осиёи Миёна аз давраи калколит (ҳазораи 4 то мелод) ҳамзист буданд. Ин ду гурӯҳ аз ҷиҳати насли худ ба куллӣ фарқ мекунанд, зеро чарогоҳҳо дар сохторҳои экзогамии кланҳои патриилиналӣ муттаҳид шудаанд, дар ҳоле ки деҳқонон дар оилаҳои калоне, ки бо эндогамия машғуланд, ташкил карда шудаанд. Дар натиҷа, чарогоҳҳо гуногунии насли патриилиналиро (Y-хромосома) нисбат ба деҳқонон ба таври назаррас коҳиш доданд. [11]

Дин[вироиш | вироиши манбаъ]

Дин [1] Аҳолии тахминӣ Маркази аҳолӣ
Исломи суннӣ 103,000,000 [12] [13] [14] [15] [16] [17] Ҷануб ва Шарқи минтақа: Тоҷикистон, Туркманистон, Қирғизистон, Узбакистон, Афғонистон, Шинҷон ва Қазоқистони Ҷанубӣ (бештар дар Афғонистон ва Узбакистон )
Дини буддоӣ 9.084.000 [18] [19] [20] [21] 500 000 дар Русия, 8,44 миллион дар Шинҷон, 140 000 нафар дар Қазоқистон ва Афғонистон; ( Муғулҳо, Кореяҳо, Даур, Монгур, Халқҳои Тунгус, Тибетҳо, Тувҳо, Югур )
Исломи шиа 4.000.000 Ҳазарҳо, Афгонистони Марказӣ
Масеҳияти шарқӣ 4.000.000 Қазоқистони Шимолӣ
Атеизм ва Дини 2,500,000+ Дар тамоми минтақа
Масеҳияти Ғарбӣ 510,000 Қазоқистон
Яҳудият 27,500 Узбакистон
Зардуштия 10,000 Таърихан Афғонистон

Инчунин нигаред[вироиш | вироиши манбаъ]

Адабиёт[вироиш | вироиши манбаъ]

Эзоҳ[вироиш | вироиши манбаъ]

  1. 1.0 1.1 1.2 The World Factbook — Central Intelligence Agency. Cia.gov. 11 январи 2018 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 10 май 2013. Хатои ёдкард: Invalid <ref> tag; name "cia.gov" defined multiple times with different content
  2. Archived copy. 18 феврали 2010 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 25 сентябри 2009.
  3. Archived copy. 2 январи 2009 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 24 марти 2010.
  4. Archived copy. 22 июли 2012 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 25 августи 2011.
  5. Archived copy. 17 январи 2012 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 6 феврали 2009.
  6. Archived copy. 2 май 2013 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 16 марти 2010.
  7. Alekseenko, Aleksandr Nikolaevich (2000).
  8. Ethnologue report for Southern Pashto: Iran (1993). SIL International. Ethnologue: Languages of the World. 5 май 2012 санҷида шуд.
  9. Heyer (2009). «Genetic diversity and the emergence of ethnic groups in Central Asia». BMC Genetics 10. doi:10.1186/1471-2156-10-49. PMID 19723301. “Our analysis of uniparental markers highlights in Central Asia the differences between Turkic and Indo-Iranian populations in their sex-specific differentiation and shows good congruence with anthropological data.”
  10. González-Ruiz (2012). «Tracing the Origin of the East-West Population Admixture in the Altai Region (Central Asia)». PLOS ONE 7 (11): e48904. doi:10.1371/journal.pone.0048904. PMID 23152818. Bibcode2012PLoSO...748904G.
  11. Chaix (2007). «From Social to Genetic Structures in Central Asia». Current Biology 17 (1): 43–48. doi:10.1016/j.cub.2006.10.058. PMID 17208185.
  12. Min Junqing.
  13. Religious Composition by Country, 2010–2050 | Pew Research Center Бойгонӣ шудааст 2 августи 2017  сол..
  14. MAPPING THE GLOBAL MUSLIM POPULATION : A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population. Pewforum.org (October 2009). 11 январи 2018 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 19 июни 2018.
  15. Mapping the Global Muslim Population.. 5 апрели 2021 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 19 май 2011.
  16. Religious Composition by Country, 2010-2050. Pewforum.org (2 April 2015). 11 январи 2018 санҷида шуд.
  17. The World Factbook — Central Intelligence Agency. Cia.gov. 11 январи 2018 санҷида шуд.
  18. Religious Intelligence - Country Profile: Kazakhstan (Republic of Kazakhstan) (30 September 2007). 11 январи 2018 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 30 сентябри 2007.
  19. Religious Intelligence - Country Profile: Kyrgyzstan (Kyrgyz Republic) (6 April 2008). 11 январи 2018 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 6 апрели 2008.
  20. Turkmenistan. State.gov. 11 январи 2018 санҷида шуд.
  21. "The results of the national population census in 2009".

  

|}