Барфӣ

Мавод аз Википедиа — донишномаи озод
Jump to navigation Jump to search
Ба даст афтодани паёмовари барфӣ ва гирифтор шуданаш ба маросими ҷазо. Амали рассом С. Имодинова

Барфӣмаросими мавсимӣ, инчунин маъракаи зиёфат, оростани хони пазироӣ, як навъ бозиест, ки ба муносибати боридани барфи аввал дар сол баргузор мешавад.

Таърих[вироиш]

Аз замонҳои қадим дар байни мардуми тоҷик ва баъзе мардумони ҳамсояи онҳо, масалан, ӯзбекҳо маъмул аст. Пас аз боридани барфи аввал чанде аз сокинони деҳа, хешу ақрабо ҷамъ омада маслиҳат мекунанд, ки касе ба хонаи яке аз дӯстон, хешовандон барфӣ бибарад. Барфӣ матне буд навишта дар коғаз ба назм ё наср (бештар матни манзум маъмул буд). Шахси оварандаи барфӣ ба хонаи хеши интихобшуда меомад. Ӯ дар сари хони меҳмонӣ менишаст. Мактуб, номаи барфии овардаашро ноаён дар зери кӯрпача, болишт ва ё ҷойи дигаре мегузошт ва пас аз он ки аз хона ва ё ҳавлӣ берун мешуд, соҳибхонаро огоҳ мекард, ки ӯ қосиди оварандаи барфӣ мебошад ва худ роҳи гурезро пеш мегирифт. Агар қосид то хонаи худаш давида меомад ва аз ҷониби соҳибхона дастгир намешуд, ғолиб ба шумор мерафт ва соҳибхона маҷбур буд шартҳо, талаботу тақозои дар барфӣ навишташударо ба ҷо биёрад. Яке аз матнҳои маъмули барфӣ бадин қарор аст:

Барф меборад ба фармони Худо,
Барфи нав аз мову «барфӣ» аз шумо.
Зарра-зарра барф меборад сафед,
Як зиёфат аз шумо дорем умед.

Пас аз ин мисраъҳо мушаххасан номи соҳибхона, анвои зиёфат — манту, палав, санбӯса, қурутоб, шакароб ва ғайраро сабт мекарданд.

Баъзан барфиро ба шакли мувашшаҳ менавиштанд, то ин ки каси онро гирифта ба зудӣ аз барфӣ будани он огоҳ нагардад:

Ба чашмони хуморолудаат, эй маҳ, гирифторам,
Рухат бинмо, қиёмат кун, аҷоиб номае дорам.
Фитода бар сари роҳат в-агар сар бар замин дорам,
Яке ҳарфе зи ҳар мисраъ ба маънӣ муддао дорам.

Аз сарҳарфи мисраъҳо калимаи «барфӣ» ҳосил мешавад[1].

Рӯзи боридани барфи аввал мардум ба омадани қосидон — оварандагони барфӣ омода мешуданд. Соҳибхона аҳли хонаводаро таъкид мекард, ки аз дасти ҳар касе нома нагиранд ва ё агар нома оварда шавад, ба дастгир кардани қосид омода бошанд. Баъзан барфиро аз деҳае барои аҳли деҳаи дигар меоварданд. Барои дастгир намудани қосид сокинони деҳа аспҳоро зин карда нигоҳ медоштанд, то ин ки аз паси қосид битозанд ва ӯро дастгир бикунанд. Дар ин ҳолат манзараи завқовари пойгаҳ ба вуқӯъ мепайваст. Агар қосидоварандаи барфӣ дастгир мешуд, ӯро «ҷазо» медоданд, дар хар чаппа савор мекарданд, ба рӯяш сиёҳии дег мемолиданд, ба гарданаш бӯриёи куҳнаро меовехтанд ва ғайра. Инчунин шахси дастгиршуда ва ҳамроҳонаш маҷбур буданд шартҳои дар номаи барфӣ навишташударо иҷро намоянд. Аз маводди фолклории дар шуъбаи фолклори Инистути забон, адабиёт, шарқшиносӣ ва мероси хаттӣ ҷамъ овардашуда бармеояд, ки маросими барфӣ дар шаҳрҳои калони Осиёи Марказӣ — Самарқанду Бухоро, дар вилояти Кашқадарё, водиҳои Ҳисору Хатлонзамин, кӯҳистони Рашту Дарвозу Помир ва дигар мавзеъҳо бо оростани хони пурнозу неъмат, сурудхонӣ, гӯрӯғлисароӣ, масхарабозӣ ва ғайра сурат мегирифт. Аз барфӣ дар осори хаттӣ ҳам маълумот дода шудааст. Масалан, шоир, хаттот Тамҳиди Самарқандӣ дар бораи баргузор кардани маросими барфӣ аз ҷониби занони Самарқанд сухан ронда, шеъри барфӣ иншонамудаи занонро овардааст:

Реза-реза барф меборад сафед,
Як зиёфат аз шумо дорем умед.
Хонаҳоро гарм сохта аз алав,
Дулмаҳову мантуву оши палав.
Нони тафтону мавизи соягӣ,
Гӯшти каклик пора карда хосагӣ.
Кулчаҳои кунҷидину ширмол,
Нону олуву дилафрӯзу анор…
Ҳофизи хушхону танбӯру дутор,
Ною ғижжак, дӯстони беғубор….

Маросими барфӣ дар байни тоҷикон то имрӯз (2013) ҳам бо андаке тағйирот боқӣ мондааст. Инчунин маросими мазкур дар Афғонистону Эрон ҳам вуҷуд дорад. Шахси паёмовари «Барфӣ» ҳамон рӯзи барфи аввал дар киса ё бағали худ онро пинҳон медорад ва бо баҳонае сӯи хонаи дӯсташ раҳсипор мегардад[2][3].

Эзоҳ[вироиш]

  1. Ба хатти порсӣ
  2. Феҳристи миллии намунаҳои мероси фарҳангии ғайримоддӣ./ Пажӯшиҳгоҳи илмӣ-тадқиқотии фарҳанг ва иттилооти Вазорати фарҳанги ҶТ — Душанбе: «Ирфон», 2016, — С. 88
  3. ПИТФИ Феҳристи миллии намунаҳои мероси фарҳангии ғайримоддӣ

Адабиёт[вироиш]

  • Аҳмадов Р. Фолклори маросимҳои мавсимии тоҷикони Осиёи Марказӣ. Д., 2007.

Сарчашма[вироиш]