Гардез
| Шаҳр | |
Гардез | |
|---|---|
| ګردېز / Gardēz | |
 | |
| 33°35′ а. ш. 69°14′ т. ш.HGЯO | |
| Кишвар |
 Афғонистон |
| Таърих ва ҷуғрофия | |
| Таъсис | асри VI |
| Масоҳат | 50 км² |
| Баландии марказ | 2310 м |
| Минтақаи замонӣ | UTC+4:30 |
| Аҳолӣ | |
| Шумора | 103 601 тан (2015) |
|
|
|
 Парвандаҳо дар Викианбор | |
Гардез (ба паштӯ: ګردېز; ба дарӣ: Гардез) — пойтахти вилояти Пактия дар шарқи Афғонистон, тахминан 120 километр ҷанубтари Кобул ва нисбатан наздики сарҳади Покистон (хатти Дюранд дар тахминан 60 км). Аҳолии Гардез тахминан 100 ҳазор нафар (2015) — асосан паштунҳои қабилаҳои Ғилзаи Замарат, Гаргуш, Замбур.[1] Шаҳр дар водии амонати кӯҳҳои Сафед Кӯҳ дар баландии 2300 метр воқеъ аст ва яке аз баландтарин маркази вилоятии Афғонистон аст.[1]
Таърих
[вироиш | вироиши манбаъ]Гардез яке аз қадимтарин шаҳрҳои Афғонистон буда, Бола Ҳисари Гардез (қалъаи кӯҳна) бунёди асрҳои VI–VII мел. дорад. Шаҳр дар роҳи асосии тиҷоратии Кобул — Газнӣ — Қандаҳор ва Кобул — Хуррам — Лоҳур воқеъ буда, аз ҷониби Маҳмуди Ғазнавӣ дар асри XI ҳамчун маркази муҳим истифода мешуд. Дар замони Ғӯридиён ва Темуриён низ шаҳр маъруф буд.[1]
Дар ҷанги аввали англо-афғон (1839–1842) гарнизони хурди Бритониё дар Гардез мустаҳкам шуд; дар ҷанги дуюм (1878–1880) ҷанговари бузурги пуштун Абдулло-хони Замаратӣ-и Гардезӣ (Sardar Abdullah Khan) роли шиносе бозид.
Соли 1979 — оғози ҷанги шӯравӣ-афғон. Гардез пойгоҳи асосии 56-ум бригадаи десантию ҳамлавари (ВДВ) Иттиҳоди Шӯравӣ ва қароргоҳи фармондеҳии 40-уми армия дар Шарқ шуд. Декабри 1987 — январи 1988 — Амалиёти Маҷистрол яке аз бузургтарин амалиётҳои шӯравӣ-афғон буд: бо роҳбарии генерал Виктор Дубинин ва Александр Лебед, сарбозон аз Гардез блокадаи 11-моҳаи шаҳри Хост (ки моҷоҳидони шабакаи Ҷалолуддин Ҳаққонӣ кушода буданд) шикаст хӯрданд ва роҳи Гардез-Хостро мукаммал кушоданд — дар ҳамин ҷанг машҳур баландии 3234 бо 39 десантчии 9-уми рота мудофиа ёфт (асоси филми 2005 «9-ум рота»).
Аз 2001 — пойгоҳи нерӯҳои ИМА FOB Lightning (Камбагони Лайтнинг) дар Гардез фаъолият мекард. 14 августи 2021 шаҳр ба Толибон ҳамроҳ шуд (ҳамон рӯзи Кобул).
Ҷуғрофия ва иқлим
[вироиш | вироиши манбаъ]Гардез дар водии амонатии кӯҳҳои Сафед Кӯҳ (қисме аз қаторкӯҳҳои Сулаймон) дар баландии 2310 метр воқеъ аст; иқлим мӯътадили хушки кӯҳсорӣ — зимистон сард-барфӣ (миёнаи январ −2 °C), тобистон гарм-хушк (миёнаи июл 22 °C).
Аҳолӣ
[вироиш | вироиши манбаъ]Аҳолии Гардез қариб пурра паштун — қабилаҳои Ғилзайҳои Замарат, Гаргуш, Хуруташ ва Аҳмадзаиҳо. Забон — паштӯи лаҳҷаи Хатак ва дарии ҳудудӣ.[1]
Иқтисод
[вироиш | вироиши манбаъ]Иқтисоди Гардез бар боғдорӣ ва себ-зардолуи Пактия (вилояти Пактия яке аз бузургтарин истеҳсолкунандаи себи Афғонистон), чӯбкорӣ-и ҷангалҳои арз-санавбари Сафед Кӯҳ, тиҷорати сарҳадии бо Покистон (гузаргоҳи Тур Ҳам ва Ангурадда), маъмурияти вилоят ва пойгоҳҳои собиқи ИМА асос меёбад.
Нақлиёт
[вироиш | вироиши манбаъ]Фурудгоҳи Гардез, шоҳроҳи асосии Кобул — Гардез — Хост — Покистон (гузаргоҳи Тур Ҳам). Бо мошин аз Кобул 2 соат, аз Хост (баъди Маҷистрол 1988) 2 соат.
Фарҳанг ва маориф
[вироиш | вироиши манбаъ]Дар Гардез Бола Ҳисари Гардез (қалъаи асрҳои миёна, имрӯз нисфан барқарор), Манораи Соратби (асри XI ғазнавӣ), Мақбараи Дости Гулюм (ҷанговари гардезии асри XIX) ва Бозори анъанавии паштунӣ воқеъанд. Қолинҳои Гардезии Ғилзайӣ (қолинҳои нозуки бо рангҳои сурх-сиёҳ) машҳуранд.
