Афғонҳо

Мавод аз Википедиа — донишномаи озод
Ҷаҳиш ба: новбари, Ҷустуҷӯи
Pashtuns
پښتانه
Pax̌tānə
Кулли ҷамъият

c. 49 million (2009)

Минтақаҳо бо ҷамъияти қобили таваҷҷуҳ
 Покистон

30,699,037 (2008)

 Афғонистон

13,750,117 (2008)[1]

 UAE

338,315 (2009)[2]

 ИМА

138,554 (2010)[3]

 Iran

110,000 (1993)[4]

 Подшоҳии Муттаҳида

100,000 (2009)[5]

 Олмон

37,800 (2012)[6]

 Канада

26,000 (2006)[7]

 Ҳиндустон

13,000 (2009)

 Русия

9,800 (2002)[8]

 Австралия

8,154 (2006)[9]

 Малайзия

5,500 (2008)

 Tajikistan

4,000 (1970)[4]

Забонҳо

Pashto, Waneci, Ormuri
In their different forms: Durrani, Ghilji, Yusufzai, Afridi, Wazirwola

Дин

Ислом (Суннӣ)
with small Twelver Шиа minority


Пуштун аз Покистони Шимолӣ

Афғóнҳо (порсӣ: افغان), паштунҳо, пуштунҳо, пухтунҳо; (پښتنه) — халқ дар Ҷумҳурии Исломии Афғонистон ва қисми шимолии ғарбии Покистон. Ҳамчунин дар Эрон ва Ҳиндустон зиндагӣ мекунанд. Афғонҳо гуруҳҳои этникии гуногун доранд: афридӣ, вазирӣ, ғилзуйӣ, дурронӣ, мумандӣ, хаттакӣ, шинварӣ, юсуфзайӣ ва амсоли инҳо. Ба лаҳҷаҳои ҷанубу ғарбӣ ва шимолу шарқии забони пашту ва лаҳҷаи дарии забони форсӣ такаллум мекунанд. Бо алифбо — хатти арабӣ менависанд. Шумораи умумиашон дар ибтидои асри 21 тақрибан 31 млн нафар, аз ҷумла дар Афғонистон наздики 10 млн, Покистон 19,5 млн, Эрон бештар аз 1 млн ва дар Ҳиндустон 10 ҳазор нафар зиндагӣ доранд.

Афғон. Мусаввараи рассоми рус В. В. Верешагин, 1868

Эътиқодмандон мусулмонони аҳли суннату ҷамоатанд, қисми кам ба мазҳаби шиъа гаравидаанд. Этногенези Афғонҳо дақиқан таҳқиқ нашудааст, вале ба эҳтимоли қавӣ дар он тоҷикон, ҳиндуҳо ва унсурҳои туркӣ ширкат доштаанд. Ватани аслиашон куҳдоманҳои Сулаймон, Ғазнӣ — Қандаҳор ва Кветта — Пишин мебошад.

Решашиносӣ ва таърих[вироиш]

Истилоҳи «афғон» бори нахуст дар маъхазҳои таърихии аҳои 6-7 мелодӣ ёд мешавад. Тибқи ривоёт чор иттиҳоди қабилавии Афғонҳо вуҷуд доштаанд, ки бо номи асосгузорони ин қабоил маъруфанд: батанҳо, гаргуштҳо, карларнҳо ва сарбонҳо. Шумораи умумии қабоили Афғонҳо ба 400 адад мерасад. Аз оғози асри 16 ба баъд Афғонҳо соҳиби давлатдории хеш (ҳокимияти қабилавӣ) мегарданд (Ахора, Ғилзуйӣ, Абдолӣ, Дурронӣ ва ғайра)

Британияи Кабир борҳо кӯшид, ки Афғонистонро ба худ тобеъ кунад (1838-42, 1878—1880, 1919), вале ин мардумон дар натиҷаи муқовиматҳои шадид тавонистанд, ки дар иттиҳод бо мардумони дигар, аз ҷумла тоҷикон истиқлоли давлатию миллии аҳли мамлакаташонро ҳифз намоянд. Ҷанги шаҳрвандии солҳои 70 асрҳои 20 ба муҳоҷирати сершумори Афғонҳо ба Покистону Эрон мусоидат намуд. Асоси хоҷагидории Афғонҳо деҳқонӣ (ғалла, лӯбиёиҳо, сабзавот, пахта), боғдорӣ ва чорвопарварӣ (гӯсфанд, буз, зебу, говмеш, шутур, асп) мебошад. Афғонҳо аслан мардуми бадавиянд — баҳорон бо галлаҳояшон ба кӯҳҳо рафта, тирамоҳ ба бошишгоҳҳои зимистонӣ бармегарданд. Ҳамчунин ба шикор, оҳангарӣ, наҷҷорӣ, даббоғӣ, қолибофӣ ва заргарӣ машғуланд. Дар афғонҳо ҳанӯз ҳам аломатҳои сулолавӣ — авлод, хайл, қавм, ки аз тарафи доҳии (хон) қабила ва ҷирга (шӯрои обрӯмандон) сарварӣ мешаванд, мавҷуд мебошанд. Оилаҳо падаршоҳӣ буда, аксаран бо хешу табори наздик (бо фарзандони хола, амак ва амма) издивоҷ мекунанд. Афғонҳои муқимӣ дар хонаҳои хиштию похсагӣ ва афғонҳои бодиянишин дар хаймаҳо зиндагӣ доранд.

Харитаи сукунати пуштунҳо (бо ранги сабз) дар Афғонистон ва Покистон дар соли 1980

Эзоҳ[вироиш]

  1. http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact2008/geos/af.html
  2. United Arab Emirates: Demography. Encyclopædia Britannica World Data. Encyclopædia Britannica Online. Санҷидашуда 15 марти 2008.
  3. 42% of 200,000 Afghan-Americans = 84,000 and 15% of 363,699 Pakistani-Americans = 54,554. Total Afghan and Pakistani Pashtuns in USA = 138,554.
  4. 4.0 4.1 Ethnologue report for Southern Pashto: Iran (1993). SIL International. Ethnologue: Languages of the World. Санҷидашуда 5 май 2012.
  5. Maclean, William. Support for Taliban dives among British Pashtuns, Reuters (10 June 2009). Проверено 6 августи 2009.
  6. Relations between Afghanistan and Germany: Germany is now home to almost 90,000 people of Afghan origin. 42% of 90,000 = 37,800
  7. Ethnic origins, 2006 counts, for Canada. 2.statcan.ca (2006). Санҷидашуда 17 апрели 2010.
  8. Perepis.ru(рус.). perepis2002.ru.
  9. 20680-Ancestry (full classification list) by Sex – Australia (Microsoft Excel download). 2006 Census. Australian Bureau of Statistics. Санҷидашуда 2 июни 2008. Total responses: 25,451,383 for total count of persons: 19,855,288.

Адабиёт[вироиш]

  1. Массон В. М. и Ромодин В. А. История Афганистана. М., 1965;
  2. Ромодин В. А.Генеалогическая структура основных групп афганских (пуштунских) племен и расселение в XVI–XVII вв. М., 1980;
  3. Афганистан: Справочник. М., 2000;
  4. Шумеев С., Андреев А. История Афганистана. Киев, 2003;
  5. Ядгаров Ш. Н. Афганистан. Д., 2005.

Сарчашма[вироиш]

Энсиклопедияи Миллии Тоҷик Мақола дар асоси маводи Энсиклопедияи Миллии Тоҷик навишта шудааст.