Балет

Мавод аз Википедиа — донишномаи озод
Ҷаҳиш ба: новбари, Ҷустуҷӯи
Балеринаи Фаронса Вилфрид Полле (соли 1977)

Балет (фаронс. – ballet, итол. – balletto, лот. – ballo – “мерақсам”) — навъи санъати саҳнавӣ, ки дар он мазмуни асару воқеа ба воситаи образҳои рақсӣ ва мусиқӣ ифода меёбад.

Суҷа[вироиш]

Суҷаии балет дар либретто (сенария) ифода мегардад. Дар асоси либретто мусиқӣ ва рақсу пантомима меофаранд, ороиши саҳна (декоратсия) ва либос тайёр мекунанд. Балет бо ҳамкории сенариянавис, оҳангсоз, балетмейстер, артистони балет ва рассоми ороишгар таҳия мегардад. Баъзан мусиқӣ дар балет чун воситаи ҳамовозӣ истифода мешавад. Вале, дар бисёри мавридҳо ба воситаи рақс мазмуни мусиқӣ тафсир меёбад. Дар балеиҳои сужетдор эпизодҳои хосса (па-де-аксон) ва саҳнаҳои имову ишоравӣ мавқеи намоён доранд. Дар ҷараёни инкишофи балет шаклҳои хореографии зерин: дуэт (па-де-де), рақсҳои гурӯҳӣ ва оммавӣ (па-де-труа, па-де-карт, гранпа, па-де-ансамбл ва ғайра) ба вуҷуд омадаанд, ки аз ҷониби балерина, раққоси (раққосаи) якка, солист ва рақсҳои умумӣ бо кордебалет иҷро мешаванд. Балет анвои зерин дорад: қаҳрамонӣ, драмавӣ, ҳаҷвӣ, романтикӣ, феерия, пантомима ва ғайра. Дар балети классикӣ сужетҳои асотирӣ, афсонавӣ ва хаёлӣ хеле маъмул буданд. Балет дар асоси рақсҳои классикӣ, халқӣ, иғроқӣ (гротескӣ) ва пантомима офарида мешавад.

Таърих[вироиш]

Балет дар Аврупо дар Давраи Эҳё пайдо шуда, ҳамчун навъи мустақили санъати театрӣ ташаккул ёфтааст. Аввалин намоишҳои дабдабаноки театрӣ, ки дар онҳо рақс бо суруду мусиқӣ ва декламатсия омезиш меёфт, охири асри ХV ба вуҷуд омаданд. Дар асри XVIII устодони санъати рақс англисҳо Ҷон Рич, Ҷон Уивер, австриягӣ Франс Гилфердинг, итолиёӣ Гаспаро Анҷолини, фаронсавиҳо Мари Камарго, Огюс Вестрис, Луи Дюпор, Мари Салле, Добервал, махсусан, Жан Жорж Новерро дар инкишофи балет ҳиссаи сазовор гузоштанд. Дар баробари рақси классикии аврупоӣ, сабки классикии шарқӣ (хитойӣ, [[ҷопонӣ, ҳиндӣ, сейлонӣ, индонезӣ), ки бо маданияти миллии чандинасраи халқӣ алоқаманд мебошад, барои ташаккули балет нақши муҳим бозидааст. Дар рушду ташаккулу инкишофи рақси классикии рус И. Валберх, А. Глушковский, К. Дидло, М. Петипа, Л. Иванов, А. Горский, М. Фокин барин устодони рақс хидмати сазовор кардаанд. Чоряки охири асри XIX дар таърихи балети рус марҳалаи бузург гардид. Дар ин давра балетҳои «Кӯли қувон» (1876), «Нозанини хуфта» (1889) ва «Шелкунчик»-и П. И. Чайковский (1892) пайдо шуданд, ки на танҳо шуҳрати санъати балети рус, балки дараҷаи инкишофи хореографияи ҷаҳонро баланд бардоштанд. Хореографияи шӯравӣ анъанаҳои беҳтарини балети русро қабул намуда, дар асоси он инкишоф ёфт. Ходимони санъат як қатор спектаклҳои барҷаста: «Лолаи сурх», «Фаввораи Боғчасарой», «Ромео ва Ҷулйетта», «Золушка», «Гули сангин», «Лавренсия», «Спартак», «Аз роҳи раъду барқ», «Афсонаи ишқ», «Ангара», «Макбет», «Асри тило» ва ғ.-ро ба саҳна гузоштанд, ки репертуари доимии театрҳои шӯравӣ гардиданд. Мусиқии ин асарҳоро композиторон Р. Глиэр, Б. Асафев, С. Прокофев, О. Маликов, хореографияашонро Р. Захаров, Ю. Григорович, В. Чабукиани, К. Сергеев, Л. Якобсон барин устодони номии рақс офариданд. Дар балет раққосу раққосаҳои мумтози шӯравӣ М. Семёнова, Г. Уланова, М. Плисетская, Н. Дудинская, А. Мессерер, А. Ермолаев, М. Габович, В. Василев, Е. Максимова, Н. Павлова, М. Собирова ва бисёри диг. ба камол расиданд.

Балети тоҷик[вироиш]

Балети тоҷик дар асоси анъанаҳои бойи рақси миллӣ ва омӯхтану истифодаи таҷрибаи хореографияи русу ҷаҳон ба майдон омадааст. Унсурҳои миллии балет қарнҳои зиёде дар рақсҳои халқӣ ва классикии тоҷик («Кордбозӣ», «Калтакбозӣ», «Нағорабазм», «Занг», «Ларзон» ва ғ.) мавҷуд буданд, ки ҳангоми сайругаштҳои халқӣ ва базму тӯйҳо иҷро мешуданд. Баъди истиқрори салтанати шӯравӣ дар Тоҷикистон, дар заминаи балети классикӣ ва санъати рақси миллӣ, Балети касбии тоҷик тавлид ёфт. Соли 1936, дар асоси Қарори Шӯрои Комиссарони Халқи Тоҷикистон, дар назди Театри мусиқии тоҷик дастаи балет (иборат аз 25 раққосу раққоса) таъсис ёфт, ки аввал таҳти сарварии раққосони моҳир Ғ. Валаматзода, С. Хоҷаев, М. Файзибоева, Г. Пассаров, У. Ҳомидов барои драмаҳои мусиқӣ («Восеъ»-и С. Баласанян, «Лола»-и С. Урбах, С. Баласанян ва ғ.) дар асоси рақсҳои миллӣ саҳнаҳои аз ҷиҳати мазмуну мундариҷа нисбатан тозаи рақсӣ меофариданд. Соли 1939 дар Душанбе Театри опера ва балети тоҷик таъсис ёфт, ки аввалин операҳои тоҷикӣ – «Шӯриши Восеъ»-и С. Баласанян, «Коваи оҳангар»-и С. Баласанян ва Ш. Бобокалоновро ба саҳна гузошт. Шакли мураккаби рақси мардумӣ пайдо шуд. Устодони рақс Б. А. Исломова ва А. И. Протсенко бо мадади раққосони халқӣ хореографияи миллиро барои саҳна мувофиқ месохтанд. Дар театр омӯзиши нозукиҳои балет ва рақси классикӣ ба роҳ монда шуд. Соли 1941 ҳайати эҷодӣ аз намоиши саҳнаҳои ҷудогонаи хореографӣ ба балет гузашт. Нахустин балети тоҷик «Ду гул» (мусиқии А. Ленский, устоди рақс К. Голейзовский) буд, ки дар заминаи омезиши устокоронаи санъати балет ва рақси миллии тоҷикӣ эҷод шудааст. Дар он аввалин артистони балети тоҷик А. Азимова, А. Исҳоқова, О. Исомова, Ғ. Валаматзода, М. Қобилов, У. Рабимов, С. Баҳор ва дигарон ҳунарнамоӣ кардаанд. Дере нагузашта репертуари балети тоҷик аз ҳисоби асарҳои классикӣ ва шӯравӣ ғанӣ гашт. Театр «Эҳтиёткории беҳуда»-и П. Гертел, «Фаввораи Боғчасарой»-и Б. Асафев, «Кӯли қувон»-и П. И. Чайковский, «Золушка»-и С. Прокофев, «Эсмералда»-и С. Пуни, «Лавренсия»-и А. Крейн барин Б.-ҳоро манзури тамошобинон намуд. Балеринаи тоҷик Л. Зоҳидова нақшҳои марказии ин Б.-ҳоро бо маҳорати баланд бозида, аз байни артистони балети тоҷик нахустин сазовори унвони Артисткаи халқии СССР гардид. Соли 1947 Ғ. Валаматзода дар саҳнаи Театри опера ва балети тоҷик ба номи С. Айнӣ «Лайлӣ ва Маҷнун»-и С. Баласанянро таҳия намуд, ки дар он имконоти хореографияи миллӣ ва рақси классикиро фаровон истифода бурдааст. Баъдҳо балети тоҷик ба мавзӯъҳои таърихию қаҳрамонӣ, ишқию афсонавӣ ва ғайра рӯй овард («Дилбар»-и А. Ленский, «Афсонаи кӯҳистон», «Писари Ватан», «Винни Пух ва ҳама чиз»-и Ю. Тер-Осипов, «Темурмалик»-и М. Ашрафӣ, «Марги судхӯр»-и Т. Шаҳидӣ, «Алибобо ва чил роҳзан»-и Г. Александров ва ғ.). Инчунин осори классикон («Шелкунчик»-и П. И. Чайковский, «Жизел»-и А. Ш. Адан, «Ромео ва Ҷулйетта»-и С. Прокофев, «Дон Кихот»-и А. Минкус, «Болеро»-и М. Равел, «Хонум ва авбош»-и Д. Шостакович ва диг.) ба бойшавии репертуар ва сайқал ёфтани маҳорати эҷодии артистони балети тоҷик боис шуд. Солҳои 1958–1960 ба ҳайати эҷодии Театри опера ва балети тоҷик ба номи С. Айнӣ як гурӯҳ хатмкардагони студияи тоҷикии Омӯзишгоҳи хореографии Ленинград ҳамроҳ шуданд. Дар натиҷа, барои ба саҳна гузоштани балети мураккаб имкон пайдо шуд. Дере нагузашта аз байни ҷавонон М. Собирова, Б. Исоева, М. Бурҳонов, С. Азаматова, С. Узоқова, Т. Ҷаводзода, Қ. Холов, Ш. Турдиева, В. Эшонхоҷаев, Н. Мадёрова, В. Алибоев, Ҳ. Алибоева, З. Рӯзибоева барин раққосу раққосаҳои пурмаҳорат ба камол расиданд. Ҷустуҷӯҳои эҷодии балети тоҷик барои офаридани асарҳои нави миллӣ, аз худ кардани сарватҳои хореографияи ҷаҳон ва боз ҳам баланд бардоштани маҳорати эҷодӣ равона шуд. Июни 1977 ҳайати артистони балети тоҷик дар Фестивали байналхалқии «Куопио мерақсад» (Хелсинки) иштирок намуда, «Лайлӣ ва Маҷнун»-и С. Баласанян ва «Жизель»-и А. Ш. Аданро намоиш дод. Инчунин дастаи ҳунарии Б.-и тоҷик он солҳо дар як қатор мамлакатҳои ҷаҳон – Малайзия, Сингапур, Тайланд, Ҳиндустон, Покистон ва ғайра ҳунарнамоӣ кард. Баъди соҳибистиқлолии Тоҷикистон балети миллӣ, бинобар ҳаводиси сиёсию иҷтимоии солҳои аввал, ба мушкилоти зиёд рӯ ба рӯ гардид, аксари раққосони таҷрибадида саҳнаро тарк карданд, қисмате аз ҷумҳурӣ ҳиҷрат намуданд. Баробари ба эътидол омадани вазъи сиёсию иҷтимоии ҷумҳурӣ, Ҳукумати ҶТ, Вазорати фарҳанги ҶТ ва роҳбарияти Театри давлатии академии опера ва балети тоҷик ба номи С. Айнӣ якчанд тадбирро ба нақша гирифтанд. Бинои театр таъмиру тармим гардид ва гурӯҳи эҷодии боқимонда, сарфи назар аз душвориҳо, корро идома дод. Дар давоми чанд соли ахир дар саҳнаи театр як силсила асарҳои нав, аз ҷумла балетҳои «Юсуф ва Зулайхо»-и Т. Шаҳидӣ (аз рӯйи достони Абдурраҳмони Ҷомӣ), «Сиёвуш» (муаллиф ва устоди рақс С. Азаматова), «Карашмаҳои муҳаббат»-и В. Мотсарт, «Буратино»-и Н. Собитов, «Писари Ватан»-и Ю. Тер-Осипов ва ғ. намоиш дода шуданд, ки ҳамаи онҳоро сарбалетмейстери театр С. Азаматова таҳия намудааст. Як қатор раққосу раққосаҳои ҷавону боистеъдод, монанди А. Бахман, З. Беляева, Д. Валиева, Б. Давлатов, И. Раҷабов ва диг. ба арсаи ҳунар баромаданд. Як зумра ҷавонони лаёқатманд – Ф. Қосимова, М. Азимзода, П. Тошмуҳаммадова, И. Убайдуллоев, М. Маҳмудзода ва У. Сангализода барои таҳсил ба Омӯзишгоҳи академии хореографии ш. Перми Федератсияи Россия фиристода шуданд, ки муддати 8 сол дар ин омӯзишгоҳи номӣ таҳти сарпарастии устодони бомаҳорати балети рус Ю. Толстухин ва Н. Костелёва таҳсил карда, ба театр баргаштанд. Ин ҷавонон таҳти сарпарастии сарбалетмейстри театр, дорандаи ҷоизаи озмунҳои байналмилалӣ Эмил Акматов дар балетҳои классикӣ – «Дон Кихот»-и Л. Минкус, «Жизел»-и А. Аден, «Кармен-сюита»-и Ж. Бизе–Р. Шед-рин, «Шелкунчик»-и П. Чайковский ва ғ. нақшҳо офариданд. Бо мусоидати ин ҷавонон ва ташаббуси роҳбарияти театр санъати Б. хеле тақвият ёфт ва барои ба саҳна гу-зоштани асарҳои композиторони ҷаҳон ва муосири тоҷик шароити эҷодӣ фароҳам омад.

Адабиёт[вироиш]

  • Нурджанов Н. Таджикский театр. М., 1968;
  • Проценко А. И. Танцевальное искусство Таджикистана. Д., 1979:
  • Нурджанов Н. Опера и балет Таджикистана. Д., 2010.

Манбаъ[вироиш]

Энсиклопедияи Миллии Тоҷик Мақола дар асоси маводи Энсиклопедияи Миллии Тоҷик навишта шудааст.