Номҳои тоҷикӣ

Мавод аз Википедиа — донишномаи озод
Jump to navigation Jump to search

Номҳои тоҷикӣ, ба монанди ҳама номҳои забонҳои форсӣ, пеш аз оғози садаи XX аз бисёр ҷиҳат ба намуди номгузории арабӣ монанд буданд.

Номи шахсӣ[вироиш]

Номҳои тоҷикӣ, ба монанди забонҳои форсӣ, пеш аз оғози садаи XX аз бисёр ҷиҳат ба формулаи номиналии арабӣ монанд буданд. Аксари номҳои тоҷикӣ аз порсӣ ва арабӣ мебошанд. Инчунин шумораи кофии номҳо мавҷуданд, ки решаҳои дини зардуштӣ доранд. Бисёриҳо кӯдакони худро номҳои объектҳои ҷуғрофӣ меноманд: Дарё, Кӯҳ, Табриз, Кобул - номҳои шаҳрҳо ва ғайра..Инчунин, дар аксари ҳолатҳо, тоҷикон фарзандони худро бо номҳои аҷдодони худ меноманд ва ҳангоми табрик кардани оила, ҳама ибораи "Бигузор он мутобиқи ном ривоҷ ёбад" илова мекунад, аммо ин намуди таъйин кардани номи шахсӣ торафт кам шудан мегирад.

Насаб[вироиш]

Тоҷикон, ба монанди ҳама форсҳо, аслан насабро истифода намекарданд, аммо ба номи шахсии худ иловаҳои мухталиф истифода мекарданд, ки ҷуғрофияро (ҷои таваллуд, ҷои истиқомат) нишон медоданд. Ғайр аз он, унвонҳо ва лақабҳои гуногун тақсим карда шуданд:

  • Дарвеш ; форсӣ: درويش - Суффикси унвони шоҳӣ.
  • Ҷаноб ; - Унвони хушмуомилагӣ ба монанди "Ҷаноби Олӣ".
  • Ҳоҷӣ ; форсӣ: حاجى - ҳаҷҷкарда ба Макка.
  • Хон ; форсӣ: خان - як унвони дарборӣ.
  • Машҳадӣ; форсӣ: مشهدى - ба Машҳад рафта ё дар Машҳад таваллуд шуда.
  • Мирзо; форсӣ: ميرزا - бомаърифат.
  • Мулло; форсӣ: ملا - фақеҳи мусулмон.
  • Устод; форсӣ: استاد - муаллим, устод.

Пайдоиши насабҳои расмӣ дар охири давраи ҳукмронии Русия ва барқарор шудани ҳокимияти шӯравӣ, аз ҷумла дар Осиёи Марказӣ, ки дар он аҳолии тоҷик зиндагӣ мекарданд , ба вуҷуд омад, ки тоҷиконро вазифадор кард, ки мисли дигар халқҳо насаб дошта бошанд. Пас аз пайдоиши ҳокимияти шӯравӣ аксари мардум насабҳои тоҷикиро иваз карданд (ё таъйин карданд); хати насабро бо «-ов» (Шарипов) ва «-ев» (Муҳаммадиев) иваз менамуданд. Аммо, дар ин давра, баъзе одамон то ҳол номҳои тахаллусӣ доштанд, ки охири онҳо славянӣ (-ов) набуд. Масалан: "-зода (-зод)" (Маҳмудзода), "-ӣ" (Айнӣ).

Пас аз ба даст овардани истиқлолияти Тоҷикистон ва дигар ҷумҳуриҳои шӯравӣ, насабҳои аслии тоҷикӣ ва форсӣ баргаштанд ва дар байни аҳолии тоҷикони ин кишварҳо бо тағйири насрҳо машҳур гардиданд. Дар айни замон, машҳуртарин насабҳо инҳоянд: “-зода (заде)” (Латифзода), “-и” (Мансурӣ). Тағйири насаб бо роҳи кӯтоҳ кардани ниҳоӣ низ маъмул аст (масалан, собиқ Эмомалӣ Раҳмонов, ҳозира Эмомалӣ Раҳмон). Илова ба ин то ба ҳол насабҳои славянӣ вуҷуд доранд, ки ба -ов/-ев тамом мешаванд. Масалан: Зуҳуров ё Маҳмадиев.

Сабти номҳои тоҷикӣ[вироиш]

Дар Тоҷикистон, ба наздикӣ, ҳама номҳои кӯдакон бояд ба Феҳристи ягонаи Кумитаи забон ва истилоҳоти назди Ҳукумати ҷумҳурӣ мувофиқат кунанд [1]. Нашри феҳрист бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 27 июли соли 2016 барои интишор пешниҳод карда шуд [2]. Он зиёда аз 3000 номро дар бар мегирад ва мақомоти маҳаллии мақомоти сабти асноди ҳуқуқӣ аз сабти номи падару модароне, ки дар ин Феҳрист нестанд, худдорӣ мекунанд.

Машҳуртарин номҳои тоҷикӣ[вироиш]

Номҳои тоҷикӣ асосан бо назардошти забон, фарҳанг ва таърихи умумии ин халқҳо номҳои форсиро мегиранд. Илова ба номҳои форсӣ боз номҳо аз номҳои арабӣ ва туркӣ вуҷуд доранд. Номҳои давраи мавҷудияти Суғдиён, Бохтария ва дигар давлатҳои қадимаи таърихӣ, ки аз асри зардуштӣ ба вуҷуд омадаанд, маъмуланд. Бо вуҷуди ҳукмронии тақрибан садсолаи русҳо дар қаламрави Тоҷикистони кунунӣ ва Осиёи Марказӣ, ки аҳолии он тоҷикон зиндагӣ мекарданд, забонҳои русӣ ва номҳои русӣ ба пайдоиши номҳои нави русӣ ё славянӣ дар байни аҳолии маҳаллӣ, аз ҷумла тоҷикон, таъсире накарданд.

Номҳои тоҷикӣ аз Шоҳнома[вироиш]

  • Ораш
  • Озод
  • Афшин
  • Ашкон
  • Анушервон
  • Ардашер
  • Баҳром
  • Баҳор
  • Баҳман
  • Бежан
  • Беҳрӯз
  • Бузургмеҳр
  • Тур
  • Тахмина
  • Парвиз
  • Парӣ
  • Манижа
  • Навзод
  • Салм
  • Сомон
  • Сиёвӯш
  • Ситора
  • Сиёмак
  • Зарина
  • Эраҷ
  • Фаридун
  • Исфандиёр
  • Ширин
  • Қаюмарс
  • Ковус
  • Рустам
  • Хусрав
  • Хуршед

Маҳмуд (номи мусулмонӣ). Фарҳод (аз Шоҳнома)

Эзоҳ[вироиш]

  1. Sputnik. Мурсал, Амор и Амелия: в Таджикистане продолжают бороться с "чужими" именами(рус.). Sputnik Таджикистан. 4 сентябри 2019 санҷида шуд.
  2. Sputnik. На контроле: в Таджикистане опубликован список разрешённых имен(рус.). Sputnik Таджикистан. 4 сентябри 2019 санҷида шуд.

Адабиёт[вироиш]

  • Ғафуров А. Ғ. «Шер ва кипарс (ба номҳои шарқӣ)», Нашриёти илм, М., 1971
  • Никонов В. А. "Маводҳои Осиёи Марказӣ барои луғати номҳои шахсӣ", Ономастикаи Осиёи Марказӣ, Нашриёти илмӣ, М., 1978
  • Системаи номҳои шахсӣ дар байни халқҳои ҷаҳон, Интишороти Илм, М., 1986