Аҳрор Мухторов

Мавод аз Википедиа — донишномаи озод
Jump to navigation Jump to search
Аҳрор Мухторов
Аҳрор Мухторов
Таърихи таваллуд: 5 ноябр 1924
Зодгоҳ: Истаравшан, ҶШС Тоҷикистон ИҶШС
Тахрихи даргузашт: 7 октябр 2007(2007-10-07)
Маҳалли даргузашт: Душанбе ,
Кишвар:  Тоҷикистон
Фазои илмӣ: таърих
Ҷойҳои кор: Донишкадаи давлатии педагогии Душанбе (ДДОД ба номи Т. Шевченко), Китобхонаи давлатии Тоҷикистон ба номи Абулқосим Фирдавсӣ, Академияи илмҳои Тоҷикистон
Дараҷаи илмӣ: доктори илмҳои педагогика
Унвонҳои илмӣ: профессор
Алма-матер: Донишкадаи давлатии педагогии Душанбе (ДДОД ба номи Т. Шевченко), ИҶШС
Ҷоизаҳо: Бо ордени «Шараф», медалҳои «Барои шуҷоат», «Барои озодкунии Прага», «Барои Ғалаба бар Германия дар Ҷанги Бузурги Ватании солҳои 1941-1945», «Бистсолагии Ғалаба дар Ҷанги Бузурги Ватании солҳои 1941-1945», «Барои меҳнати шоён. Ба муносибати 100-солагии рӯзи таваллуди В.И.Ленин», Ҷоизаи давлатии ба номи Абӯалӣ ибни Сино (2007)?Арбоби шоистаи илми ҶШС Тоҷикистон (1987), Ҷоизаи Институти библиографии Амрико «Одами сол-1995».

Аҳрор Мухторов – олим, академики Академияи илмҳои Тоҷикистон (1991), доктори илми таърих (1971), профессор (1982), Дорандаи Ҷоизаи давлатии ба номи Абӯалӣ ибни Сино (2007).[1]

Зиндагинома[вироиш]

Аҳрор Мухторов 5 ноябри соли 1924 дар шаҳри Уротеппа) дида ба олами равшан кушодааст. Ӯ соли 1939-1941 аввал донишҷӯи факултаи коргарӣ, баъд Донишкадаи давлатии педагогии Душанбе (ДДОД ба номи Т. Шевченко) гардид, соли 1942 ихтиёран ба набардгоҳои Ҷанги Бузурги Ватанӣ рафт ва баъди анҷоми он то соли 1947 дар хизмати ҳарбӣ монд. Донишкадаи давлатии педагогии Душанбе (ДДОД ба номи Т. Шевченко)ро хатм кардааст (1951), ихтисос – «таърихи ИҶШС». Муддате дар ҳамин ҷо дарс дод, чанде ба ӽайси мудири шӯъбаи дастхатӽо ва китобӽои нодири Китобхонаи давлатии Тоҷикистон ба номи Абулқосим Фирдавсӣ заҳмат кашид. Котиби илмӣ, и.в. директор (1958-1959), мудири бахши таърихи асрҳои миёна (1959-1991), сарходими илмии (1991-2007) Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи Дониши Академияи илмҳои Тоҷикистон. Самтҳои асосии фаъолияти илмӣ: таърих, сарчашмашиносӣ. Самтҳои асосии фаъолияти илмии А. Мухторов сарчашмашиносӣ ва дар асоси он таҳқиқи таърихи халқҳои Осиёи Миёна, Афғонистон, Эрон ва Ҳиндустон аст. Аҳрор Мухторов дар илми таърихи миллатамон аввалин нафарест, ки даст ба мавзӯъи ниҳоят муҳим - омӯзиши катибаҳо зад, роҳи эҷодиаш ба ин масъалаи ноомӯхта тавъам шуд. Ба қавли устодаш академик Александр Семенов «ганҷ парешонро аз вайронаҳо ба дили халқ кӯчонд». Олими бисёр васиқа, хитоба, шоҳиднома, айбнома, ҳукмнома ва ғайраро пайдо намуд, ки барои омӯзиш, таҳқиқ ва таҳлилу кушодани муаммоҳои таърихи халқамон мадад расонданд. Олими бисёр дастхатҳо, санадҳои ҳуқуқии асримиёнагӣ, эпиграфияи рӯи сангҳо ва деворҳои кӯҳан маҳфузбударо омӯхта, дар асоси онӽо ба ҳалли бисёр масъалаҳои таърихи сиёсӣ, иҷтимоӣ-иқтисодӣ ва маънавии замон муваффақ гардид. А. Мухторов ба мушкилоти таърихи сиёсии замони гузашта ҷиддан таваҷҷӯҳ намуд ва бар пояи маълумоти нодири хаттӣ давраҳои ҳукмронии бисёр ҳокимони минтақаро барқарор ва ҳаёти иҷтимоӣ, сиёсӣ, иқтисодӣ ва маданиро дар ғарб аз Бойсун ва дар ҷануб то Файзобод мавриди омӯзиш қарор дода, ба паҳлӯҳои номаълуми шӯришҳои халқӣ (соли 1469 дар Самарқанд, 1810 дар Бухоро, 1887 шӯриши Восеъ) бо мадраки фаровон равшанӣ андохт. Асарҳои илмиаш перомуни шаҳрҳои Ҳирот, Қандаҳор, Ғазна, Кобул, Ҷалолобод, Буст, Лашкаргоҳ, Балх ва ғайра аҳамияти ҷаҳонӣ доранд.Қобилияти илмии ин донишманди серкор дар ҷодаи илми таърихи халқи тоҷик, ки қисми ҷудонашавандаи таърихи ҷаҳонист, сазовори эътирофи умум гашт.

Институти библиографии Амрико соли 1994 олими барҷастаи тоҷикро ба нашрияи байналмилалии «500 шахсони машҳури ҷаҳон» ворид сохт, ҳамин Институт вайро «Одами сол-1995» эълон намуд. Асарҳои илмии академик Аҳрор Мухторов дар нашрияӽои мамолики ҷаӽон – ИМА, Англия, Олмон, Русия, Италия, Эстония, Чехия, Исроил, Афғонистон, Эрон, Покистон, Ҳиндустон ва ғайраҳо ба табъ расида, шӯӽрати илми таърихи миллатро бардоштанд. Ҳанӯз соли 1980 Ассотсиатсияи илми байналхалқӣ «Корпуси навиштаҷоти эронзабон» (марказаш дар шаҳри Лондон) ӯро ба узвияти ин ҷамъият шомил кард. Қобилияти табиӣ, меҳнатдӯстӣ, муҳаббати бепоён ба халқу Ватан, ба илм, дар иӽотаи олимони машҳур давр - Б.Ғафуров, Б. Искандаров, А. Семенов, А.Мирзоев ва дигарон қарор доштан имкон доданд, ки дар рушду камоли илми таърихи миллати хеш ин марди фозилу нексиришт саҳм гузорад. Ахрор Мухторов иштирдори симпозиуму конфронсҳои минтақавию байналмилалист, вай дасти бисёр ҷавононро дар ҷодаи таърихи миллат рост кардааст.[2]

Академик Аҳрор Мухторов дар синни 83-солагӣ бар асари як бемории тӯлонӣ даргузашт. Ҷанозаи зиндаёд Мухторов дар оромгоҳи Лучоб, воқеъ дар шимоли ғарбии Душанбе, ба хок супурда шуд.[3].

Намунаи осор[вироиш]

  • Таърихи ҶШС Тоҷикистон: Китоби дарсӣ барои синфҳои 9-11 / Б.А. Литвинский, А.Мухтров, В.А. Козачковский, И.Обидов; Дар зери таҳрири Б.А. Антоненко. - Д.: Нашрдавтоҷик, 1963.- 219 с.
  • Материалы по истории Ӯротеппа: Сб актов: От ХVI до начала ХIХ вв. / Под ред. А. А. Семёнова, О. Д. Чехович; Сост., пер. и предисл. А. Мухтаров. - М.: Изд-во восточной литературы,1963. - 137 с.
  • Мухтаров, А. Сирри мазорҳо. - Д.: Нашрдавтоҷик, 1964.- 51 с.
  • Мухтаров, А. Очерк истории Ура-Тюбинского владения в XIX в /Под ред. Б. И. Искандарова. - Д., 1964. -184 с.
  • Мухтаров, А. Резьба по дереву в долине Зеравшан:Альбом средневековых орнаментов. - М.: Наука, 1966.- 72 с.
  • Дильшод и её место в истории общественной мысли таджикского народа в Х1Х вв / Отв. ред. И.С. Брагинский.- Д.: Дониш, 1969.- 372 с.
  • Давидович Е. А., Мухтаров А. М. Страницы истории Гиссара. – Д.: Ирфон, 1969.- 74 с.
  • Таърихи ҶШС Тоҷикистон: Китоби дарсӣ барои синфҳои /7-10 / Б.А. Литвинский, А.Мухтров, З.Ш. Раҷабов ва диг.; Дар зери таҳрири З.Ш. Раҷабов.- Д.: Ифрон, 1973.- 270 с.
  • Мазорҳо чӣ навъ пайдо шудаанд?. - Д.: Дониш, 1974.- 32 с.
  • Таджикско-русский словарь по истории/ Сост. А. Мухтаров, и А. Егани. - Д., 1974. -100 с.
  • Мухторов, А. Аз паи таърихи куҳан: Қайдҳои сафари Афғонистон. – Д.: Ирфон, 1975.- 94 с.
  • Мухтаров, А. Эпиграфические памятники Кухистана в XI-XIXвв. - Д.: Дониш, 1978. - Кн. 1- 306 с.
  • Мухтаров, А. Эпиграфические памятники Кухистана в XI-XIX вв. - Д., 1979. - Кн. 2.-150 с.
  • Позднесредневековый Балх [Текст]: Материалы к исторической топографии города в ХI - ХVIII. – Д.: Дониш, 1980.- 125 с.
  • По следам прошлого: Путевые заметки из поездок Афганистану.- Д.: Ифрон, 1982.- 88 с.
  • Академик Бободжон Гафуров. - Д.: Ифрон, 1983.- 96 с.
  • Дурдонаҳои маданияти тоҷикон дар ганҷинаҳои Ҳиндустон. - Д.: Ифрон, 1984.- 208 с.
  • Луғати тоҷикӣ-русӣ оид ба таърих. - Д.: Дониш, 1986.- 201 с.
  • Санг ҳам диле дорад. - Д.: Ифрон, 1986. - 112 с.
  • Академик Бобоҷон Ғафуров: - Д.: Ирфон, 1988.- 112 с.
  • Мухтаров, А. М., История Таджикской ССР: Учебное пособие для 7-8-х кл.- Д.е: Маориф, 1989. - 102 с. - Бо ҳамроҳи Литвинский Б. А.
  • Бобоҷон Ғафуров: Хотираҳо.- Д.: Дониш, 1992.- 150 с.
  • Таърихи халқи тоҷик: Китоби дарсӣ барои синфҳои 8-9 /Б.А.Литвинский, А.Мухторов.- Д.: Маориф, 1993.- 126 с.
  • Таджикско-русский словарь по истории/ Сост. А. Мухтаров и А. Егани. - Д., 1994. - 202 с.
  • Гузары Ӯротеппа. - Таш.: Чулпон, 1995. - 143 с.
  • Ҳисор [Матн]: Очерки таърихӣ охири асри ХV- ХХ. - Д.: Адиб, 1995. - 304 с.
  • Ҳокимони Ӯротеппа (асрҳои ХV- ХIХ). - Д.: Дониш, 1996. - 176 с.
  • Ҳокимони Ҳисор (асрҳои ХV- ХХ). - Д., 1996.- 48 с.
  • Амирон ва вазирони Сомонӣ. - Д.: Оли Сомон, 1997. - 77 с.
  • Асрори номаҳо:.- Д.: Афсона, 1998.- 156 с.
  • История Ӯротеппа (Конец XV - нач. XX вв.) [Текст]: Посвящ.2500-летию основания г. Ӯротеппа/ Ин-т истории, археологии и этнографии им. А. Дониша АН Республики Таджикистан. - М., 1998. - 277 с.
  • Таърихи халқи тоҷик асрҳои ХV- ХIХ: Китоби дарсӣ барои синфи 8. - Алма-то: Атамура, 2000.- 147 с.
  • Курушкада, Истарашан, Ӯротеппа. - Д.: Амри илм, 2000. - 40 с.
  • Из истории культуры Мавераннахра. - Д., 2001. - 154 с.
  • Мақоми ҷаҳонии уструшаниҳо (асрҳои 1Х-Х). - Д.: Суруш, 2002. - 73 с.
  • Шаҳрҳои Афғонистон. - Д.: Дивантич, 2003. - 96 с.
  • Мукотиба, хотира, аснод. - Д.: Деваштич, 2003. - 192 с.
  • Зуфархон Ҷавҳарӣ: Андешаҳои муаррих. - Д.: Деваштич, 2004. - 46 с.
  • Авроқи рангини таърих. - Д.: Деваштич, 2007.-398 с.

Адабиёт доир ба Мухтаров[вироиш]

  • Ахрор Мухтарович Мухтаров [Текст]: К 80-летию учёного. – Д.: АН Республики Таджикистан, 2004.- Вып.82.- 96 с.
  • Исоматов М., Муллоджанов, С. Мухтаров Ахрор// Донишно- маи Рӯдакӣ [Матн]. - Д., 2008.- Кит.2. - С. 177-179.
  • Исмоматов, М. Бузургаш бихонанд аҳли хирад [Матн] // Аҳрорнома. - Д., 2001.- С.3-6.
  • Маъмур, С. Муаррихи замон, маҳбуби шоирон [Матн] // Аҳрорнома.- Д., 2001.- С.7-8.
  • Мухторов Аҳрор [Матн] // Тазкираи олимони Истравшан.- Д., 2002.- С.37-43.
  • Нарзулло, Х. Бузургонро бузургон зинда медоранд [Матн] //Садои мардум.- 2004.- 21 август; Паёми Истравшан.- 2004.- 17 август.
  • Нарзулло, Ҳ. Шӯҳрати ҷаҳонии як марди фидокор [Матн]// Сухани халқ.- 2004.- 23 август.
  • 80 соли пуршараф [Матн] // Корвони умед.- 2004.- август. - С.7.
  • Иброҳимов, М. Шӯҳрати олим [Матн] // Ҷумҳурият.- 2004.- 7октябр.
  • Исоматов, М. Ќосиди таърихи тамаддун [Матн] // Омӯзгор. 2004. - 5 ноябр.
  • Додхудоева, Л. Академик А. М. Мухтаров и ключевые проблемы политической истории Центральной Азии периода перехода от средневековья к новому времени [Текст] // Олиме ки ифтихори* миллат аст. - Д., 2004. - С.77-84.
  • Набиева, Р. А. Ситораи дурахшони машриқзамин [Матн] //Олиме ки ифтихори миллат аст [Матн]. - Д., 2004. - С. 53 - 59.
  • Насриддинов, Х. Н. Научно-педагогическая деятельность академика А. М. Мухтарова [Текст] // Известия Академии наук Республики Таджикистан. Отделение общественных наук. - 2011. - № 3. - С.56 - 62.[2]

Ҷоизаҳо[вироиш]

  • Бо ордени «Шараф»,
  • медалҳои «Барои шуҷоат»,
  • «Барои озодкунии Прага»,
  • «Барои Ғалаба бар Германия дар Ҷанги Бузурги Ватании солҳои 1941-1945»,
  • «Бистсолагии Ғалаба дар Ҷанги Бузурги Ватании солҳои 1941-1945»,
  • «Барои меҳнати шоён. Ба муносибати 100-солагии рӯзи таваллуди В.И.Ленин»,
  • Ифтихорномаи Раёсати Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон
  • Арбоби шоистаи илми ҶШС Тоҷикистон (1987),
  • Дорандаи Ҷоизаи давлатии ба номи Абӯалӣ ибни Сино (2007).
  • Дорандаи Ҷоизаи Институти библиографии Амрико «Одами сол-1995».

Эзоҳ[вироиш]

Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон. Ҳайати шахсӣ. – Д.: Дониш, 2011. - 216 с.

Нигаред низ[вироиш]