Зардушт

Мавод аз Википедиа — донишномаи озод
Ҷаҳиш ба: новбари, Ҷустуҷӯи

Оё Зардушт паёмбар буд? Бисмиллоҳ ассалоту вассалом ъало Расулиллоҳ. Дар мавриди паёмбарии Зардушт қабл аз ҳама бояд донист, ки дар куҷо ва кай таваллуд шуда аст ва решаи асосии даъвати у яктопарастӣ буда аст ё на? Чуноне, ки маълум аст дар мавриди шахсияти Зардушт ва маҳаллу замони таваллуди вай қариб, ки маълумоти кофӣ дар дастрас нест. аз сабабе, ки Зардушт хеле таърихи қадим дорад ин маълумотҳо дастрасӣ надоранд. Хулоса худи парчамдорони диёнати зардуштӣ иқрор ба ин доранд, ки аз сабаби хеле гуногун ва зидду нақиз будани ривоятҳо дар мавриди Зардушт муайян кардани замону макони таваллуди у хеле душвор аст. Иброҳим Пурдовуд, ки уро зардуштиён саромади авестошиносони ахир медонанд дар дебочаи Готҳо дар бораи замони Зардушт чунин навишта аст: Дар ин хусус ривоятҳо ба андозае гуногун ва мухталифанд, ки абадан сулҳу созиш миёни онҳо наметавондода. (Тарҷумаи Готҳо 28). Бозменависад: Таҳқиқан намедонем маҳали вилодат ва замони зиндагии Зардушт куҷо ва кай буда? (Готҳо саҳифаи 21 аз дебоча). Хулоса ҳамчун як фарди мусалмон бо дар назаргирифтани осори исломӣ метавон чунин қазоват кард. Аксари таърихнигорони исломӣ аз ҷумла Табарӣ (ТаърихиТабарӣ, чопи Қоҳира, ҷилди аввал, саҳифаи 282 , 402 ва 403), Балъамӣ (Таърихи Балъамӣ, чопи Киёнпур нусхаи Деҳхудо, саҳифаи 206), ибниАсир (Ал-комил фит таърих, чопи Миср, ҷилди якум, саҳифаи 145-146) ҳамаи инҳо Зардуштро паёмбар надонистаанд, балки уро шогирди Армиёи набӣ ё Узайри набӣ донистаанд. Бархеи дигар аз таърих шиносони исломӣ монанди Масъудӣ (Муруҷуз-заҳаб, чопи Миср, ҷилди якум, саҳифаи 229), Динурӣ (Ал-ахборут-тул, саҳифаи 28), Ҳамза исфаҳонӣ (Тасаннимулукул-арзи вал-анбиё, саҳифаи 27), Абурайҳони Берунӣ (тарҷуми Ал-осорул-боқияҳ, саҳифаи 25) бар ин эътиқоданд, ки Зардушт паёмбари маҷус буда аст. Мувофиқи назари таърихшиносони муосир сабаби ин ҳама ихтилофҳо дар мавриди Зардушт он аст, ки вай таърихи дурусте надорад ва изи пои ин шахсияти эронӣ дар таърих гумшуда аст. Дар ҳеҷ яке аз ривоятҳои исломӣ ва на дар Қуръони карим ва аҳодиси саҳеҳи Паёмбари ислом (алайҳиссалом) ва дар китобҳои муқаддаси диёнатҳои яҳудиву масеҳӣ дар мавриди Зардушт чизе наомада аст. Инчунин дар мавриди китоби у Авесто чизе дар ин манбаҳо наомада аст. Дар Қуръони карим фақат дар як мавзеъ лафзи (маҷус) истифода шуда аст, ки ин калима дар араби ба зардуштиёни Ирон итлоқ мешуд. Худованд маҷусро дар қатори пайравони дигар динҳо қарордода аст. Худованд фармуда аст: Онон, ки имон оварданд ва онон, ки яҳудӣ шуданд ва собион ва насоро ва маҷус ва онон, ки ширк варзиданд, Худованд рузи қиёмат миёни онон ҳукм хоҳад кард. (Сураи Ҳаҷ ояти 17). Ба ҳарҳол агар фарз кардем, ки Зардушт паёмбар бошад, ин барои мо мусалмонон чизеро тағйир намедиҳад. Зеро бо омадани ислом ҳама динҳо шариаташон бекор гардида аст ва ғайр аз Ислом ҳеҷ дини дигаре назди Худованд пазируфта нест. Худо фармуда аст: Ва касе, ки ғайр аз оин ва шариъати Ислом шариъати дигаре баргузинаду амал кунад аз у пазируфта намешавад ва у дар охират аз ҷумлаи зиёнкорон хоҳад буд.(Сураи Оли Имрон ояти 85) Дурустаст, ки Худованд барои раҳнамои ҳар қавме паёмбаре аз худи онҳо ихтиёр карда фиристода аст. Инчунин миллати Ирон қабл аз ислом паёмбарони худро дошт. Аллоҳ дар Қурьон хабар дода гуфта аст:...Ҳеҷ қавме аз қавмҳои гузашта набуда аст, ки бимдиҳандае (паёмбаре) аз миёнашон ба онҳо фиристода нашуда бошад.(Сураи Фотир ояти 24) Пас мо мусалмонон вазифадор ҳастем, ки он паёмбароне, ки бо номҳояшон дар Қуръон зикр шуда аст ба паёмбарии ҳар яки онҳо имон дошта бошем. Инчунин ба паёмбароне, ки номҳои онҳоро мо намедонем иҷмолан имон дошта бошем. Аммо барои мо воҷиб нест, ки хос ба паёмбарии шахсе бо номи Зардушт имон дошта бошем. Зеро дар ҳеҷ кадоми аз манобиъи аслии ислом зикре аз номи Зардушт бурда нашудааст.

Фарзияҳо оид ба ватани Зартушт (Зардушт)[вироиш]

Зардушт чун Пайғамбари Форсхо дар баъзе бахшхои таърих (дар навиштачотхои Арасту, Задушт 6000 сол пеш аз Афлотун ва 5000 сол пеш аз мухорибаи Троя зиндагӣ кардааст). Дар баъзе махзанхо тавлиди Зардуштро ба Помир (ВМКБ) вобаст мекунанд. Бисёр олимони Форс, ки истиқоматкунандагони минтақаҳои дигар буданд, мехостанд тавлиди Зардуштро ба минтақаи худ вобаст намоянд, вале дар асл ҳатто бо малумотҳои Авестои метавон гуфт, ки Зардушт зодаи Бадахшон буд.

Дар бораи пайдоиши Зардушт назарҳои гуногун вуҷуд дорад. Берунӣ вайро аз Озарбойҷон медонад, баъзе олимон Зардуштро курд, яҳудӣ ё аз қабилаи скифҳо медонанд, ки динашро скифҳо қабул накарданд ва ба Эонвич омад ва Гуштосп ба дини вай эътиқод кард. Ҳамчунин вай зодаи оилаи Спитама ном бурда мешавад, ки ин хонавода дар қадим ба суғдиҳо тааллуқ доштааст. Дар бораи он ки паёмбари тоисломии форсҳо - Зардушт фаъолияти паёмбарии худро дар Самарқанд оғоз кардааст, баъзе олимони бостоншинос, аз чумла Игор Пянков дар мақолаи илмии хеш навиштаанд. Маълум, ки авчи фаъолияти Зардушт асосан дар Балх (пойтахти Бохтар) будааст, дар Хоразм ҳам мегўянд, аммо ба Зардушт фаришта Баҳман аввалин паёмро аз Аҳуромаздо (номи Худои оини зардуштӣ) дар соҳили рўди Дарғами Самарқанд овардааст. Ин вақте буд, ки Зардушт барои таҳорат аз мобайни ин рўд об мегирифт. Дар Авесто номи Суғд баъди Эронвиҷ омадааст, ки пойтахти он Самарқанд буд.

Академик Б. Валихоҷаев бар ин ақида буд, ки маънои калимаи Самарқанд ибодатхона аст. Агар ин тавр бошад, пас аз сохта шудани нахустин ибодатхона чунин номро гирифтааст. Пеш аз зардуштия ойини меҳрпарастӣ буд ва Ардвисура Анаҳиторо (модархудо) мепарастиданд ба ин сабаб гуфтан душвор аст, ки он чи хел ибодатхона буд. Баргардем сари он масъала, ки муаллиф вақте дар бораи шаҳри Самарқанд сухан меронад, мегўяд: “Пас Зардушт Дин овард ва аз фармони Гуштоспшоҳ ҳазору дусад фаргард (бахш) ба дин дабири (хати авестоӣ) ба тахтаҳои заррин канду навишт ва ба ганҷи он оташкада ниҳод”. Яъне муаллиф гуфта истодааст, ки пойтахти Гуштосп дар Суғди Гавашайнем (Каёношён) буд ва Зардушт дини худро дар он ҷо эълон кард. Ин ривоят мувофиқат мекунад бо он ривояте, ки Зардушт рисолати пайғамбариро дар назди рӯди Дарча ё Дарға (ҳозира Дарғам) гирифтааст (ба қавли И. Пяньков). “Кави”-и авестоӣ, ки дертар дар “Шоҳнома”-и Фирдавсӣ дар шакли “кай” меояд, ҳамон номи қавме ориёӣ будааст, ки асосан дар Суғд сукунат доштанд. Яъне қавме, ки тоҷдорӣ кардаанд ва эҳтимол тоҷик ном гирифтаанд.

Дар Авесто баъди кишвари афсонавии Эронвиҷ кишвари воқеи номбар мешавад ва он сарзамин Суғд ном дорад. Агар дар пайдоиш ва густариши оини зардушти Балх ё Ҳирот мақоми аввал медошт, аввал ҳамин номҳо сабт меёфт. Эҳтимол, аввалин сарзамине, ки ориёиҳо баъди кўч бастани оммави муқими гардиданд, Суғд буд ва сипас аз он чо қисми онҳо ба Эрон ва Ҳиндустон рафтанд. Дар банди чоруми фаргарди якуми “Вандидод”-и Авесто омадааст: ”Дуввумин сарзамину кишвари неке, ки ман Аҳура Маздо офаридам, чулгаи (чулгаи-саррзамини сарсабзу сероб) Суғд буд”. Дар Авесто Марв дар ҷои саввум, Балх чорум, Нисо панҷум, Ҳирот шашум аст. Баъзе олимон дар ин ақидаанд, ки Эронвиҷ Хоразм аст, аммо дар кардаи 14 (боби 14)-и Авесто Хоразмро Хоразм гуфтааст, на Эронвиҷ. (ниг. “Авесто”, ш. Душанбе, с. 2001, саҳ. 252)

Нигаред[вироиш]

Манбаъ[вироиш]