Эфиопия
Эфиопия | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| ኢትዮጵያ | |||||
| |||||
| Суруди миллӣ | |||||
| Акс:ETH orthographic.svg | |||||
| Забонҳои расмӣ | Amharic[d][1] | ||||
| Пойтахт | Аддис-Абеба | ||||
| Шаҳрҳои калонтарин | Аддис-Абеба, Дире-Дауа, Адама, Гондар, Мекеле | ||||
| Шакли идора | ҷумҳурии парлумонии федеративӣ | ||||
| Президент | Тайе Ацке Селассие | ||||
| Сарвазир | Абий Аҳмад | ||||
| Масоҳат | |||||
| • Ҳамагӣ |
1 104 300 км² км² (27-ум дар ҷаҳон) км² |
||||
| • % сатҳи об | 0,7 | ||||
| Аҳолӣ | |||||
| • Баҳо (2024) | ≈126 000 000 наф. | ||||
| • Барӯйхатгирӣ | наф. | ||||
| • Зичӣ | ≈115 нафар/км² наф./км² | ||||
| ММД (БҚХ) | |||||
| • Ҳамагӣ | $ | ||||
| • Ба сари аҳолӣ | $ | ||||
| ММД (номинал) | |||||
| • Ҳамагӣ | ≈205 млрд доллар (2 024) $ | ||||
| • Ба сари аҳолӣ | ≈1 600 доллар $ | ||||
| ШРИ | 0,49 (паст) | ||||
| Воҳиди пул | бирр | ||||
| Интернет-домен | .et | ||||
| Рамзи ISO | ET | ||||
| Рамзи КБО | ETH | ||||
| Коди телефон | ++251 | ||||
| Минтақаи замонӣ | UTC+3 | ||||
| Ҳаракати автомобилӣ | рост | ||||
 Парвандаҳо дар Викианбор | |||||
Эфиопия (ба амҳарӣ: ኢትዮጵያ; расман Ҷумҳурии Федеративии Демократии Эфиопия) — кишвар дар Шохи Африқо буда, аз рӯи шумораи аҳолӣ дувумин кишвари Африқо (пас аз Нигерия) ва яке аз қадимтарин давлатҳои ҷаҳон мебошад.[2] Эфиопия ягона кишвари Африқо аст, ки амалан мустамлика нашудааст (ба ҷуз ишғоли кӯтоҳмуддати Италия дар солҳои 1936–1941). Пойтахти он Аддис-Абеба — макони қароргоҳи Иттиҳоди Африқо аст. Аз соли 1993, пас аз ҷудошавии Эритрея, Эфиопия кишвари бесоҳил аст; забони кории давлат амҳарӣ буда, забонҳои оромоӣ, тигриниӣ, сомалӣ ва даҳҳо забони дигар низ паҳн шудаанд.[3]
Таърих
[вироиш | вироиши манбаъ]Сарзамини Эфиопия таърихи қадим дорад: дар ин ҷо подшоҳии Даамат, сипас подшоҳии Аксум — яке аз тамаддунҳои бузурги қадим, ки дар асри IV масеҳият-ро қабул кард ва бо обелискҳояш машҳур аст — вуҷуд дошт. Баъдтар сулолаи Загве (калисоҳои сангии Лалибела) ва Империяи Эфиопия (Ҳабашистон) бо сулолаи Сулаймонӣ ҳукмронӣ карданд.[2]
Эфиопия аз мустамликашавии аврупоӣ муҳофизат кард — соли 1896 дар ҷанги Адуа Италия-ро шикаст дод. Императори охирин Ҳайле Селассие солҳои 1936–1941 ишғоли Италияро аз сар гузаронид; соли 1974 режими низомии Дерг ӯро сарнагун кард ва то соли 1991 ҳукмронӣ намуд. Соли 1991 Фронти ҲДРХЭ ба сари қудрат омад, соли 1993 Эритрея ҷудо шуд, соли 1995 конститутсияи федералӣ қабул гардид. Соли 2018 Абий Аҳмад сарвазир шуд (ҷоизаи сулҳи Нобел, 2019), вале солҳои 2020–2022 дар вилояти Тыграй ҷанг рух дод.[3]
Ҷуғрофия ва иқлим
[вироиш | вироиши манбаъ]Эфиопия дар Шохи Африқо ҷойгир аст; қисми зиёди кишварро баландкӯҳҳои Эфиопия («боми Африқо») ишғол мекунанд, ки Дараи Бузурги Рифт онро бурида мегузарад. Дар шимолу шарқ депрессияи Данакил (яке аз гармтарин ва пасттарин ҷойҳои рӯи замин), кӯҳҳои Сымен ва Бале, кӯли Тана (саргаҳи Шохи Кабуди Нил) ва дарёҳои Шохи Кабуди Нил (Абай) ва Омо ҷойгиранд. Нуқтаи баландтарин — қуллаи Рас-Дашен (≈4550 м).[2] Иқлими баландкӯҳҳо муътадил, пастиҳо бошад гарм аст; масоҳати кишвар тақрибан 1,1 миллион километри мураббаъ мебошад.
Аҳолӣ
[вироиш | вироиши манбаъ]Аҳолии Эфиопия зиёда аз 120 миллион нафар буда, дувумин кишвари сераҳолии Африқо аст.[4] Аҳолӣ гуногунмиллат мебошад: оромоҳо (бузургтарин гурӯҳ), амҳароҳо, сомалиҳо, тигроиҳо, сидамаҳо ва дигарон. Аз ҷиҳати дин аксарият пайрави Калисои православии тевоҳедии Эфиопия мебошанд, ҳамчунин мусулмонон ва протестантҳо зиёданд. Қисми зиёди аҳолӣ дар деҳот зиндагӣ мекунанд.
Сиёсат ва идора
[вироиш | вироиши манбаъ]Эфиопия ҷумҳурии парлумонии федеративӣ бо федерализми этникӣ мебошад, ки аз 12 минтақаи федералӣ ва ду шаҳри мухтор (Аддис-Абеба ва Дире-Дауа) иборат аст. Президент мақоми расмӣ дорад, сарвари ҳукумат — сарвазир аст; парлумон думаҷлисагӣ (Палатаи намояндагони халқҳо ва Палатаи федератсия) мебошад. Эфиопия узви Созмони Милали Муттаҳид ва Иттиҳоди Африқо (ки қароргоҳаш дар Аддис-Абеба аст) буда, яке аз бунёдгузорони Созмони Ягонагии Африқо мебошад.[3]
Тақсимоти маъмурӣ
[вироиш | вироиши манбаъ]Кишвар ба 12 минтақаи федералӣ (бузургтаринашон аз рӯи аҳолӣ ва масоҳат — Оромия, сипас Амҳара, Тыграй, Сомалӣ ва ғ.) ва ду шаҳри мухтори Аддис-Абеба ва Дире-Дауа тақсим мешавад. Минтақаҳо бо меъёри асосан этникӣ ташкил шудаанд.
Иқтисод
[вироиш | вироиши манбаъ]Дар солҳои 2000–2010-ум Эфиопия яке аз босуръатрушдтарин иқтисодҳои Африқо буд. Кишоварзӣ соҳаи асосӣ аст — Эфиопия зодгоҳи қаҳва ва яке аз бузургтарин истеҳсолкунандагони он дар ҷаҳон мебошад, инчунин ғаллаи тефф ва чорводорӣ (бузургтарин рамаи чорво дар Африқо) рушд кардаанд. Саноати коркард (нассоҷӣ, чарм, хӯрокворӣ), нерӯи обӣ (Сарбанди Бузурги Эҳёи Эфиопия — калонтарин дар Африқо) ва ширкати ҳавопаймоии «Ethiopian Airlines» (калонтарин дар Африқо) аҳамияти махсус доранд. Мушкилот — камбизоатӣ, хушксолӣ ва низоъҳо.[3]
Фарҳанг ва маориф
[вироиш | вироиши манбаъ]Эфиопия фарҳанги қадим дорад: алифбои хоси худ (хатти геэз), тақвими хоси худ (тақрибан 7–8 сол қафо аз тақвими григорӣ) ва системаи хоси ҳисоби вақт. Калисои православии тевоҳедии Эфиопия яке аз қадимтарин калисоҳои масеҳӣ аст. Дар Феҳристи мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО калисоҳои сангии Лалибела, обелискҳои Аксум, қалъаҳои Гондар (Фасил-Гэбби), шаҳри таърихии Ҳарар ва дараи поёни дарёи Омо (бо боқимондаҳои ҳоминидҳо, аз ҷумла «Лусӣ») сабт шудаанд. Таомҳои миллӣ — инҷера ва вот, маросими қаҳванӯшӣ; варзишгарони эфиопӣ дар давидани масофаҳои дароз машҳуранд (Абебе Бикила, Ҳайле Гебреселассие, Кененисе Бекеле).
Нигаред низ
[вироиш | вироиши манбаъ]Эзоҳ
[вироиш | вироиши манбаъ]- ↑ 5 // (unspecified title)
- 1 2 3 Ethiopia — Encyclopædia Britannica
- 1 2 3 4 Ethiopia Бойгонӣ шудааст 21 апрели 2021 сол. — The World Factbook (CIA)
- ↑ Ethiopian Statistics Service. 12 май 2026 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 30 Январ 2025.
Пайвандҳо
[вироиш | вироиши манбаъ]
- Эфиопия дар Encyclopædia Britannica
- Эфиопия — The World Factbook Бойгонӣ шудааст 21 апрели 2021 сол.
