Кения
Кения | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Jamhuri ya Kenya / Republic of Kenya | |||||
| |||||
| Суруди миллӣ | |||||
.svg) |
|||||
| Забонҳои расмӣ | Забони своҳилӣ[1] ва инглисӣ[2] | ||||
| Пойтахт | Найробӣ | ||||
| Шаҳрҳои калонтарин | Найробӣ, Момбаса, Накуру, Элдорет, Кисуму | ||||
| Шакли идора | ҷумҳурии президентии воҳид | ||||
| Президент | Уилям Руто | ||||
| Ноиби президент | Китуре Киндики | ||||
| Масоҳат | |||||
| • Ҳамагӣ |
580 367 км² км² (48-ум дар ҷаҳон) км² |
||||
| • % сатҳи об | 2,3 | ||||
| Аҳолӣ | |||||
| • Баҳо (2019) | ≈47 564 296 наф. | ||||
| • Барӯйхатгирӣ | наф. | ||||
| • Зичӣ | ≈94 нафар/км² наф./км² | ||||
| ММД (БҚХ) | |||||
| • Ҳамагӣ | $ | ||||
| • Ба сари аҳолӣ | $ | ||||
| ММД (номинал) | |||||
| • Ҳамагӣ | ≈108 млрд доллар (2 024) $ | ||||
| • Ба сари аҳолӣ | ≈2 100 доллар $ | ||||
| ШРИ | 0,60 (миёна) | ||||
| Воҳиди пул | шиллинг | ||||
| Интернет-домен | .ke | ||||
| Рамзи ISO | KE | ||||
| Рамзи КБО | KEN | ||||
| Коди телефон | ++254 | ||||
| Минтақаи замонӣ | UTC+3 | ||||
| Ҳаракати автомобилӣ | чап | ||||
 Парвандаҳо дар Викианбор | |||||
.svg)
Кения (ба суоҳилӣ: Kenya; расман Jamhuri ya Kenya — Ҷумҳурии Кения) — давлат дар Африқои Шарқӣ буда, хатти экватор аз он мегузарад ва ба Уқёнуси Ҳинд баромад дорад.[3] Аҳолии он зиёда аз 50 миллион нафар буда, пойтахт ва бузургтарин шаҳраш Найробӣ мебошад; забонҳои расмӣ суоҳилӣ ва англисӣ ҳастанд.[4] Номи кишвар аз қуллаи Кӯҳи Кения — дувумин қуллаи баланди Африқо — гирифта шудааст.[3]
Таърих
[вироиш | вироиши манбаъ]Дар сарзамини Кения яке аз қадимтарин боқимондаҳои инсон ёфт шудаанд, бинобар ин онро «гаҳвораи башарият» меноманд. Соҳили суоҳилии Кения аз асрҳои миёна бо тоҷирони араб ва форс робита дошт ва шаҳрҳои-давлатҳое чун Момбаса ва Малинди ташкил ёфта буданд; дар асри XVI португалиҳо қалъаи Форт-Жезусро дар Момбаса сохтанд.[3]
Соли 1895 Британияи Кабир протекторати Африқои Шарқиро таъсис дод; роҳи оҳани Уганда сохта шуд ва дар баландкӯҳҳои ҳосилхез муҳоҷирони сафедпӯст ҷойгир шуданд. Шӯриши «Мау-Мау» (1952–1960) муборизаро барои истиқлол тезонид; 12 декабри соли 1963 Кения истиқлол ба даст овард ва Ҷомо Кениата нахустин президент шуд. Пас аз ӯ Даниел арап Мои (1978–2002), сипас Мваи Кибаки ва Уҳуру Кениата ҳукмронӣ карданд; соли 2010 конститутсияи нав қабул шуд, ки идоракунӣ ба 47 каунтӣ вогузор гардид.[4]
Ҷуғрофия ва иқлим
[вироиш | вироиши манбаъ]Кения дар Африқои Шарқӣ воқеъ буда, аз соҳили Уқёнуси Ҳинд то кӯли Виктория тӯл мекашад. Дараи бузурги Африқо аз кишвар мегузарад (кӯлҳои Туркана, Найваша, Накуру ва Богория бо фламингоҳо); дар маркази кишвар Кӯҳи Кения (≈5199 м) ва баландкӯҳҳо, дар ҷануб саваннаҳои машҳур (Масаи-Мара, Амбоселӣ, Тсаво), дар шимол биёбонҳои хушк ҷойгиранд.[3] Иқлим аз тропикии соҳилӣ то муътадили баландкӯҳӣ ва нимбиёбонӣ фарқ мекунад; масоҳати кишвар зиёда аз 580 ҳазор километри мураббаъ аст.
Аҳолӣ
[вироиш | вироиши манбаъ]Аҳолии Кения зиёда аз 50 миллион нафар буда, забонҳои расмӣ суоҳилӣ ва англисӣ мебошанд.[4] Дар кишвар зиёда аз 40 гурӯҳи этникӣ зиндагӣ мекунанд — кикую, лухя, луо, каленҷин, камба, масаи ва дигарон; аксарияти аҳолӣ масеҳӣ (≈85%) буда, дар соҳил ҷамоаи калони мусулмонон ҳаст.
Сиёсат ва идора
[вироиш | вироиши манбаъ]Кения ҷумҳурии президентии воҳид мебошад: президент сарвари давлат ва сарвари ҳукумат буда, бевосита интихоб мешавад; парлумон думаҷлисагӣ — Маҷлиси миллӣ ва Сенат — аст. Идоракунӣ ба 47 каунтӣ вогузор шудааст. Кишвар узви Созмони Милали Муттаҳид, Иттиҳоди Африқо, Ҷамоаи Африқои Шарқӣ (EAC) ва Иттиҳоди Миллатҳо мебошад.[4]
Тақсимоти маъмурӣ
[вироиш | вироиши манбаъ]Аз соли 2013 Кения ба 47 каунтӣ тақсим мешавад; Найробӣ худ як каунтии алоҳида аст. Сераҳолитарин шаҳрҳои кишвар — Найробӣ, Момбаса, Накуру, Элдорет ва Кисуму мебошанд.
Иқтисод
[вироиш | вироиши манбаъ]Кения бузургтарин иқтисоди Африқои Шарқӣ аст. Кишоварзӣ пояи асосӣ мебошад — кишвар бузургтарин содиркунандаи чойи сиёҳ дар ҷаҳон буда, қаҳва, гулҳои буридашуда ва ҷуворимакка низ истеҳсол мекунад; хидматрасонӣ, сайёҳӣ (сафарӣ, соҳилҳо), алоқа (системаи пулии мобилии M-Pesa дар ҳамин ҷо ихтироъ шуд) ва соҳаи рақамӣ («саваннаи кремнӣ»и Найробӣ) рушд кардаанд.[4] Мушкилоти асосӣ — камбизоатӣ, хушксолӣ ва қарзи давлатӣ мебошанд.
Фарҳанг ва маориф
[вироиш | вироиши манбаъ]Кения фарҳангҳои гуногуни қавмиро дар бар мегирад — симои масаиҳо рамзи кишвар шудааст. Дар варзиш кенияҳо дар давиши масофаи дароз дар ҷаҳон пешсаф мебошанд (Элиуд Кипчоге — рекордсмани ҷаҳонии марафон, давандагони каленҷин); мусиқии бенга, фарҳанги соҳили суоҳилӣ ва ошхона (угалӣ, ниама-чома — гӯшти бирён) машҳуранд. Вангари Маатаи — барандаи ҷоизаи сулҳи Нобел — кениягӣ буд; мамнӯъгоҳҳои табиӣ ва ҳифзи ҳайвоноти ваҳшӣ аз ифтихороти миллӣ мебошанд.
Нигаред низ
[вироиш | вироиши манбаъ]Эзоҳ
[вироиш | вироиши манбаъ]Пайвандҳо
[вироиш | вироиши манбаъ]
- Кения дар Encyclopædia Britannica
- Кения — The World Factbook Бойгонӣ шудааст 9 марти 2023 сол.
