Тунис
Тунис | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| الجمهورية التونسية / al-Jumhūriyya at-Tūnisiyya | |||||
| |||||
| Суруди миллӣ | |||||
.svg) |
|||||
| Забонҳои расмӣ | арабӣ[1] | ||||
| Пойтахт | Тунис | ||||
| Шаҳрҳои калонтарин | Тунис, Сфакс, Сус, Кайруан, Бизерта | ||||
| Шакли идора | ҷумҳурии президентӣ | ||||
| Президент | Кайс Саид | ||||
| Нахуствазир | Камал Маддуди | ||||
| Масоҳат | |||||
| • Ҳамагӣ |
163 610 км² км² (91-ум дар ҷаҳон) км² |
||||
| • % сатҳи об | 5,0 | ||||
| Аҳолӣ | |||||
| • Баҳо (2024) | ≈12 045 798 наф. | ||||
| • Барӯйхатгирӣ | наф. | ||||
| • Зичӣ | ≈74 нафар/км² наф./км² | ||||
| ММД (БҚХ) | |||||
| • Ҳамагӣ | $ | ||||
| • Ба сари аҳолӣ | $ | ||||
| ММД (номинал) | |||||
| • Ҳамагӣ | ≈52 млрд доллар (2 023) $ | ||||
| • Ба сари аҳолӣ | ≈4 200 доллар $ | ||||
| ШРИ | 0,73 (баланд) | ||||
| Воҳиди пул | динор | ||||
| Интернет-домен | .tn | ||||
| Рамзи ISO | TN | ||||
| Рамзи КБО | TUN | ||||
| Коди телефон | ++216 | ||||
| Минтақаи замонӣ | UTC+1 | ||||
| Ҳаракати автомобилӣ | рост | ||||
 Парвандаҳо дар Викианбор | |||||
Тунис (ба арабӣ: تونس, Tūnis; расман Ҷумҳурии Тунис, al-Jumhūriyya at-Tūnisiyya) — давлат дар Африқои Шимолӣ, воқеъ дар канори Баҳри Миёназамин, дар маркази минтақаи Магриб.[2] Кишвар бо Алҷазоир аз ғарб ва Либиё аз ҷанубу шарқ ҳамсарҳад буда, масоҳаташ 163 610 километри мураббаъ ва аҳолиаш зиёда аз 12 миллион нафар мебошад. Пойтахти кишвар Тунис; забонҳои расмӣ арабӣ ва дар амалияи маъмурӣ-таҳсилӣ фаронсавӣ истифода мешавад.[3]
Таърих
[вироиш | вироиши манбаъ]Сарзамини Тунис маҳди тамаддуни Карфаген (Картагӣ) — яке аз тавонотарин тамаддунҳои баҳри Миёназамин — буд. Соли 814 то милод финикиён аз шаҳри Сӯр (Тир, имрӯзаи Лубнон) шаҳри Карфагенро бунёд карданд, ки баъдан ба пойтахти империяи бузурге, ки тамоми ҳавзаи ғарбии Баҳри Миёназаминро идора мекард, табдил ёфт.[2]
Дар асрҳои III–II то милод се ҷанги Пуник байни Карфаген ва Рум рӯй доданд; ҷанералъи карфагенӣ Ҳаннибал (тахм. 247–183 то милод) бо лашкари 60-ҳазор-нафара ва зиёда аз 30 фили ҷангӣ Алпро гузашт ва Италияро 15 сол ҷанг кард. Соли 146 то милод дар натиҷаи ҷанги сеюм Карфаген пурра вайрон шуд ва румиҳо вилояти Африка-ро таъсис доданд; шаҳри Карфагенро аз нав сохтанд ва он ба яке аз бузургтарин шаҳрҳои империяи Рум табдил ёфт.
Соли 670 фотеҳи арабӣ Уқба ибни Нофеъ Кайруанро бунёд кард, ки ба маркази асосии паҳнкунии ислом дар Магриб ва Андалусия табдил ёфт. Дар асрҳои VIII–IX зери сулолаи Аглабиён, асрҳои X — Фотимиён (бо пойтахт дар Маҳдия 909–973, пеш аз кӯчидан ба Қоҳира), асрҳои XII — Ҳафсиён (бо пойтахт Тунис 1229–1574) Тунис давлати исломии тавоно буд.[2]
Аз соли 1574 кишвар зери ҳукмронии Усмониҳо қарор гирифт; соли 1881 Фаронса протекторати худро бар Тунис эълон кард, ки то соли 1956 идома кард. 20 марти 1956 Тунис истиқлоли худро аз Фаронса эълон кард ва Ҳабиб Бургиба нахустин президент гардид, ки то соли 1987 ҳукмронӣ кард.
17 декабри 2010 дар шаҳри Сидр-Бузид (Сиди Бузид) ҷавонфурӯши 26-сола Муҳаммад Буазизӣ ба худсӯзӣ даст зад дар эътироз ба фишори маъмурияти полис, ки ба инқилоби Тунис (14 январи 2011 — сарнагунии президент Зайн ал-Обидин Бен Алӣ) ва дар натиҷа ба Баҳори арабӣ дар тамоми ҷаҳони араб (Миср, Либиё, Сурия, Яман) оварда расонид. Тунис ҳамчун ягона давлати араби арабии Баҳори арабӣ ба раванди демократӣ интиқол ёфт ва соли 2015 Конференсияи диалоги миллии Тунис ҷоизаи Нобели Сулҳро гирифт.
Ҷуғрофия ва иқлим
[вироиш | вироиши манбаъ]Тунис дар канори ҷанубии Баҳри Миёназамин, дар маҳалли омезиши Магриб ва шарқи минтақаи арабӣ воқеъ аст; масоҳати кишвар 163 610 километри мураббаъ. Минтақаро ба чор қисми ҷуғрофӣ тақсим мекунанд: Тонисия (даштҳои соҳилии шимолу шарқӣ, бо иқлими муътадили баҳримиёназаминӣ ва кишоварзӣ), Атласи Тунис (шохаҳои шарқии кӯҳҳои Атлас, бо қуллаи Ҷабал аш-Шанабӣ — 1544 м, баландтарин нуқтаи кишвар), Сахел (даштҳои нимхушки марказӣ бо зайтунзорҳои бузург) ва Сахрои Тунис (қисми шимолии Сахрои Кабир дар ҷанубтари шумо Шотт-эл-Ҷарид воқеъ аст).[2] Иқлим аз баҳримиёназаминӣ (шимол) то биёбонии гарм (ҷануб) тағйир меёбад.
Аҳолӣ
[вироиш | вироиши манбаъ]Аҳолии Тунис зиёда аз 12 миллион нафар буда, нисбатан ҷавон аст.[3] Тақрибан 98% сокинонро арабҳо ва берберҳои арабшуда ташкил медиҳанд; қариб 99% мусулмонони суннии маликӣ. Сатҳи саводнокӣ дар Тунис яке аз баландтаринҳо дар ҷаҳони араб (зиёда аз 82%) аст. Сиёсати Бургиба ва Бен Алӣ оид ба озодии занон (Кодекси аҳволи шахсии 1956, манъи мисли таъаддуди завҷот, ҳуқуқи ҷудоиро ба зан) Тунисро яке аз пешқадамтарин кишварҳои араб дар ҳуқуқи занон табдил додаст.
Сиёсат ва идора
[вироиш | вироиши манбаъ]Тунис ҷумҳурии президентӣ-парлумонии унитар буда, ба 24 вилоят (вилояҳо) тақсим мешавад. Аз 2014 (Конституцияи нав) то 2022 кишвар ба низоми парлумонии нимпрезидентӣ дошт; соли 2022 президент Кайс Саид Конститутсияи нав-ро тариқи раъйпурсӣ қабул карда, низоми президентии тавоноро ҷорӣ кард. Парлумон — Маҷлиси намояндагони халқ — амал мекунад. Тунис узви Созмони Милали Муттаҳид, Иттиҳоди Араб, Иттиҳоди Магриби Араб ва Созмони ҳамкории ислом аст.[3]
Тақсимоти маъмурӣ
[вироиш | вироиши манбаъ]Тунис ба 24 вилоят тақсим мешавад. Сераҳолитарин шаҳрҳои кишвар — Тунис (пойтахт), Сфакс (дуюм), Сус, Кайруан, Бизерта, Габес, Гафса ва Маҳдия мебошанд.
Иқтисод
[вироиш | вироиши манбаъ]Иқтисоди Тунис нисбатан гуногунҷабҳаст ва бар хидматрасонӣ (60% ММД), саноати истеҳсолӣ (нассоҷӣ, кӯзагарӣ, монтажи мошин — Тунис яке аз марказҳои асосии содироти автомобилҳо ба Аврупо аст), кишоварзӣ (зайтун — Тунис чорум содиркунандаи равғани зайтун дар ҷаҳон, финик, ангур-шароб, ғалла), маъдан (фосфат — кашфи Гафса яке аз бузургтарин дар ҷаҳон) ва сайёҳии байналмилалӣ (Сус, Маҳдия, Ҷерба) асос меёбад.[3]
Фарҳанг ва маориф
[вироиш | вироиши манбаъ]Тунис мероси фарҳангии бузурге дорад: 8 объекти ЮНЕСКО дар феҳристи мероси ҷаҳонӣ шомиланд — Карфаген (1979), маркази Мадинаи Тунис (1979), маъбадҳои римии Дугга (1997), маркази Мадинаи Кайруан (1988), маркази Мадинаи Сус (1988), амфитеатри римии Эл-Ҷем (1979), Боди Ҷидди (Боди Ҷидӣ — табиат, 1980), Кергуан (ҷанубии Утик) ва ҷазираи Ҷерба (2023).[2] Ошхонаи Тунис (бо бухурлоҳ, тазини, кускус ва харисса — фалфалаи махсуси оташин), мусиқии анъанавии Малуф ва шеъри арабӣ-тунисӣ машҳуранд. Адабиёти муосирро бо номҳои Ҳабиб Бургиба (хитобаҳои сиёсӣ), Махмуди Масадӣ ва нависандаи фаронсазабон Албер Меми меҳмонӣ мекунанд.
Нигаред низ
[вироиш | вироиши манбаъ]Эзоҳ
[вироиш | вироиши манбаъ]Пайвандҳо
[вироиш | вироиши манбаъ]
- Тунис дар Encyclopædia Britannica
- Тунис — The World Factbook Бойгонӣ шудааст 10 Январ 2021 сол.
