Алишер Навоӣ

Мавод аз Википедиа — донишномаи озод
Ҷаҳиш ба: новбари, Ҷустуҷӯи
Алишер Навоӣ
Сурат
Намуди фаъолият:

шоир

Санаи таваллуд:

9 феврал 1441

Зодгоҳ:

Герат

Мамлакат:

Темуриён

Санаи марг:

3 январ 1501 (59 сол)

Маҳалли марг:

Герат

Алишер Навоӣ дар Викианбор

Алишер Навоиӣ (9 уми феврали 1441, деҳаи Давлатободи наздики Ҳирот — 3-юми январи 1501, Ҳирот), шоир ва мутафаккир, асосгузори адабиёти классикии ӯзбек, ходими давлатӣ. Ӯ дар осори ӯзбекии худ бо тахаллуси "Навоиӣ" ва дар ашъори тоҷикиаш бо тахаллуси "Фонӣ" эҷод кардааст.

Тарҷумаи ҳол[вироиш]

Падари Навоиӣ Ғиёсуддини аз амалдорони дарбори Абулқосим Бобур (солҳои ҳукмрониаш 1449—1457) буд. Ӯ ба адабиёт шавқи зиёд дошт ва бо аҳли завқ сӯҳбатҳо меорост. Модараш аслан аз Кобул буда, дар хонадони Тимуриён дояи кӯдакони онхо будааст. Навоийро дар чорсолагӣ ба макта6 ниҳоданд. Вай бо ҳокими ояндаи Хуросон Ҳусайни Бойқаро (солҳои ҳукмрониаш 1470—1506) дар як ҷо тарбия гирифтааст. Дар мактаб ба Навоиӣ мувофиқи анъанаи он замон, бар замми хату савод ва заруриёти динӣ, аз асарҳои Бӯстон ва Гулистони Саъдӣ, инчунин Мантиқ-ут-тайри Атторро низ таълим додаанд. Аз гуфтаи худи Навоиӣ бармеояд, ки таҳсили расмии ӯ бо забони туркӣ ва арабӣ гузаштааст. Аммо таҳсили Навоӣ дар Ҳирот дер давом накард. Баъди вафоти Шоҳрух (солҳои ҳукмрониаш 1409—1447) байни авлодони Тимур (солҳои ҳукмрониаш 1370—1405) барои тоҷу тахт муборизаи тезу тунде cap шуд ва падари Навоиӣ аз ин низоъҳо ба танг омада, маҷбуран бо оилаи худ ба тарафи Ироқ, фирор кард ва муддате дар шаҳрҳои Тафт ва Шероз зиста соли 1452 боз ба Ҳирот баргашт ва бо фармони Бобур ҳокими Сабзавор таъин шуд. Дар тӯли ин муҳоҷират Навоиӣ таҳсили илмро давом дода, дар баробари улуми расмӣ аз Хоҷа Юсуфи Бурбон илми мусиқиро омӯхт. Дар синни 12-солагӣ аз падар маҳрум гашт. Уро Бобур ба тарбияи худ гирифта, с. 1457 ба Машҳад бурд. Н. дар Машҳад низ ҳамроҳи Х.У сайнл Бойқаро дониши худро дар соҳаи фалсафа, мантиқ, риёэиёт ва адабиёт такмил дода, бо шоирони номӣ Сайд Ҳасани Ардашер, Камоли Турбатӣ вохурд. Фаъолияти эчо-дии Н. дар синни 10—112-солагиаш ороз ёфтааст. Дар 15-солагӣ уро чун шоири зуллисонайн шинохтанд. Н. с. 1464 ба Хирот .6ap.ra.inra аз Номи ялми кофияро таълим гирифт. Аммо зиндагии Н. дар Хирот дер ■напоид, Ҳокими нави Хуросон АбуСаид (хукрм. 1454—69) уро аз мухолифони худ дониста, молу мулкашро мусодира карда соли 1466 ба Самарқанд бадарға намуд. Н. дар Самарқанд бо олимону адибон ва намояндагони аҳли санъати он ҷо шиносок пайдо кард. Ҳокими Самарқанд, ки бо тахалл. «Вафоӣ» шеър мегуфт, Hавоӣро дастгирӣ намуд. Н. дар ин шаҳр омухтаии назарияи адабиётро ҷиддан давом дода, илми фикдро аз Фазлулловд Абулайс таълим гирифт. У бо Амир Шайхами Суҳайлӣ вомехурад хар ду дӯстони ҷонӣ шуданд. Дар Самарқанд Н. аз ҷиҳати моддӣ тангӣ кашида бошад хам, аз чихати дониш ва касби шоирй хеле камол ёфт. Соли 1479 дар Ҳирот Ҳусайни Бойқаро ба сари ҳокимият омад ва Навоӣро ба дарбор даъват кард. Н. таҳёилашро дар Самарканд кагь намуда, ба Ҳирот баргашт ва ба муносибати иди рамазон дар мадҳи Ҳусайни Бойқаро бо радифи «ҳилол» қасидае навишта, аз мукаррабони султон гардид. Соли 1469 аввал муҳрдори давлат таъин гардид ва баъдтар (1472) вазифаи вазир ва унвони амирро соҳиб шуд. Вале кашмакашу низоъ ва хабаркашиву ҳасадбарии аҳли дарбор Навоӣро ба танг аварданд. У соли 1476 аз хидмати давлатӣ даст кашид ва соли 1477 Ҷомиро пир баргузида, вориди фирқаи Нақшбанди гардид. Вале соли 1479 уро маҷбуран ҳокими Ҳирот таъин карданд. Н. бо тарзи давлатдорзш Ҳусайни Бойқаро, ки аксар вақти худро ба айшу нуш сарф мекард, рози набуд ва пеши онро гирифтани мешуд. Аз ин ру, султон бо мақсади аз пойтахт дур кардан уро зимистони с. 1487 ҳокими яке аз вилоятҳои дурдаст —Астраобод таъин кард. Н. с. 1489 ба Хирот баргаш-та ва робитаашро аз дарбор канда, то охири умр ба таълифу тасниф машҳур шуд. Н. самараи фаъолияти снеси, илмӣ ва адабии худро сарфи ободонин мамлакат, сохтмони биноҳои хайрия ва осоишу пешрафти мардум карда буд.