Триполи
| Шаҳр | |||||
Триполи | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| طرابلس / Ṭarābulus | |||||
 | |||||
|
|||||
| 32°53′ а. ш. 13°11′ т. ш.HGЯO | |||||
| Кишвар | Либиё | ||||
| Таърих ва ҷуғрофия | |||||
| Таъсис | асри VII то милод | ||||
| Масоҳат | 400 км² | ||||
| Баландии марказ | 81 м | ||||
| Минтақаи замонӣ | UTC+2:00 | ||||
| Аҳолӣ | |||||
| Шумора | 1 158 000 тан (2020) | ||||
| Забони расмӣ | арабӣ | ||||
| Шиносаҳои ададӣ | |||||
| коди телефон | 21 | ||||
| Коди мошин | 5 | ||||
| tripoli.info | |||||
|
|
|||||
 Парвандаҳо дар Викианбор | |||||
Триполи (ба арабӣ: طرابلس, Ṭarābulus, Таробулус-ал-Ғарб — «Таробулуси Ғарбӣ») — пойтахт ва бузургтарин шаҳри Либиё, воқеъ дар канори Баҳри Миёназамин дар шимолу ғарби кишвар.[1] Аҳолии шаҳр зиёда аз 1.1 миллион нафар — қариб як панҷуми аҳолии тамоми Либиё. Бунёди шаҳр ба қарни VII то милод аз тарафи финикиён мансуб дониста шуда, ҳамчун яке аз се шаҳрҳои Триполитония — «Се шаҳр» (бо Сабрата ва Лептис Магна) — таъсис ёфтааст.[1]
Таърих
[вироиш | вироиши манбаъ]Бунёди шаҳр тахминан соли 700 то милод аз тарафи финикиён зери номи Уйат (Oea) дар бандари табии хеле муҳим. Шаҳр аз Карфаген, баъдан соли 146 то милод аз Рум вобаста шуд; римиҳо ӯро ҳамчун бандари тиҷоратии муҳим барои тиҷорати тарагӣ ва зайтуни Африқо нигоҳ медоштанд. Аз се шаҳри Триполитония танҳо Уйа то имрӯз дар шакли шаҳри зинда боқӣ мондааст; номи нави умумӣ Триполи (юнонии tri-polis — «се шаҳр») аз ҳамин аввал гирифта шуд.
Соли 643 фотеҳони арабӣ зери раҳбарии Амр ибни Ос Триполиро забт карданд ва Триполи яке аз бандарҳои муҳими хилофати исломӣ гардид. Соли 1146 нормандиҳои Сицилия шаҳрро забт карданд, соли 1158 хилофати Муваҳҳидун ӯро аз Сицилия гирифт. Соли 1510 шоҳ Фердинанди II-и Испания шаҳрро забт кард ва ӯро ба ритсарҳои Молта супурд; соли 1551 адмирал Усмонӣ Тургут-Раис шаҳрро аз Молтавиҳо гирифт ва ба Усмониҳо пайваст.[1]
Дар асрҳои XVII–XIX Триполи пойтахти Қароманлиҳои Триполи (1711–1835) — давлати мустақили зери ҷумлаи усмонӣ, машҳур ба қароқчигарии саҳари барбарӣ дар Баҳри Миёназамин. Дар натиҷаи Ҷанги якуми Барбарӣ ИМА бо Триполи (1801–1805) ҷанг кард — нахустин ҷанги берунмарзии амрикоӣ.
5 октябри 1911 лашкари Италия Триполиро забт кард ва шаҳр пойтахти Либиёи Италиягӣ гардид; Италия Триполиро ба як шаҳри муосири баҳри Миёназамин табдил дод. Дар Ҷанги ҷаҳонии 2 23 январи 1943 Лашкари 8-уми британӣ шаҳрро аз итолиёвиҳо ва олмонҳо озод кард. Аз 1951 Триполи яке аз пойтахтҳои подшоҳии Либиё (бо Бенғози) ва аз 1969 пойтахти ягонаи кишвар буд. Дар ҷанги 2011 шаҳр 20 августи 2011 аз тарафи нерӯҳои инқилобии Шӯрои Миллии Гузариш забт шуд; аз 2014 марказии низои Ҳукумати Созиши Миллӣ.
Ҷуғрофия ва иқлим
[вироиш | вироиши манбаъ]Триполи дар канори ҷанубии Баҳри Миёназамин, дар бандари табии оромшакл воқеъ аст. Иқлими шаҳр баҳримиёназаминии гарм — тобистон гарм ва хушк (миёнаи июл 27 °C), зимистон муътадил ва намӣ; миёнаи борон тахминан 380 миллиметр дар сол. Дар ҳудуди шаҳр гарри машҳури ғибли (бод) аз Сахро вазад мекунад — ҳаракати ҳаво то 45 °C ва бо чанг.
Аҳолӣ
[вироиш | вироиши манбаъ]Аҳолии шаҳри Триполи зиёда аз 1.1 миллион нафар (қариб 1.7 миллион дар маҳалли метрополитен) — қариб як панҷуми тамоми аҳолии Либиё.[1] Аҳолӣ асосан арабҳо-берберҳо, бо ҷамоаи муҳаммади хурди итолиёӣ-либиёӣ, мутаалибҳои зерсаҳроии африқоӣ ва пайвандгари туркҳои таърихӣ. Қариб ҳама мусулмонони суннии маликӣ.
Иқтисод
[вироиш | вироиши манбаъ]Триполи маркази иқтисодии Либиё ва маҳалли асосии саноати нафту газ кишвар аст. Бандари Триполи бузургтарин бандари тиҷоратии Либиё, аз нафт, газ, мева ва зайтун содирот мекунад. Соҳаҳои дигар — саноати мошинсозӣ, саноати хӯрокворӣ, мансоҷӣ ва сохтмон. Шаҳр сарфи назар аз ҷангҳои охирин маркази асосии бонкҳои тиҷоратӣ ва шарикони хориҷии Либиё боқӣ мондааст.
Нақлиёт
[вироиш | вироиши манбаъ]Дар Триполи Фурудгоҳи байналмилалии Триполи (Кӯҳ-Зара) ва Фурудгоҳи Митига кор мекунанд (баъзан баста). Шаҳр маркази шоҳроҳҳои соҳилии Либиё аст; шоҳроҳи асосии соҳилӣ ӯро бо Бенғози (1100 км шарқтар) ва Тунис мепайвандад. Бандари Триполи бузургтарин бандари тиҷоратии кишвар.
Фарҳанг ва маориф
[вироиш | вироиши манбаъ]Маркази таърихии Триполи — Медина — бо деворҳои қалъагии Усмонӣ, дарвозаи Майдонии Сабз, Сараи Сурх (Қасрии Аҳмар, асрҳои XVI–XIX, пойтахти Қароманлиҳо), Ҷомеи Гурҷӣ (1833), Тоқи Маркуси Аврелий (асри II мелодӣ, ягона иморати бузурги римӣ дар маркази шаҳр) машҳур аст. Музеи асосӣ — Музеи Сараи Сурх бо коллексияи харобаҳои Лептис Магна ва Сабрата. Шаҳр маркази мусиқии муосири либиёӣ ва анъанаҳои арабӣ-маликии Магриб аст.
