Давлати Сомониён

Аз Википедиа
Ҷаҳиш ба: новбари, Ҷустуҷӯи
муҷасаммаи Исмоили Сомонӣ, Душанбе

Давлати Сомониён (819 - 999) - аввалин давлати соҳибистиклоли тоҷикон. Ҳукумронии сулолаи Сомониён солҳои 819-999 дарбар мегирад. Асосгузори сулола - Сомонхудот мебошад, ки аз соли 819 наберагонаш Нӯҳ, Аҳмад, Ёқуб ва Илёс дар вилоятҳои Мовароуннаҳр ҳукумрон мешаванд. Номи давлат аз номи сулолаи ҳоким - Сомониён гирифта шудааст. То соли 892 амирони Сомониён зери итоати Хилофати Араб қарор доштанд. Асосгузори давлати соҳибистиклоли тоҷикон Исмоил ибни Аҳмади Сомонӣ мебошад. Исмоил аз итоати арабҳо баромада соли 900 баъд аз мағлубияти Амр ибни Лайси Саффорӣ кишвари Хуросонро ба Мовароуннаҳр муттаҳид намудааст. Заминҳои таърихии ориёнажод ба як давлати муттамарказонидашуда муттаҳид шуданд. Давраи ҳукмронии Исмоили Сомонӣ(892-907) ва амир Насри II (914-941) айёми гулгулшукуфии давлати Сомониён ба ҳисоб меравад.

Сардафтари адабиёти форсу тоҷик Абӯабдуллоҳ Рӯдакӣ, муаллифи "Шоҳнома" Абулкосим Фирдавсӣ, олимони машҳури шарқзамин Абуали ибни Сино, Закариёи Розӣ, Ҷайҳонӣ, Балъамӣ, ва диг. асарҳои хешро дар ҳамин давлат эъҷод кардаанд. Дар ин давра илму ҳунар ва санъат ривоҷу равнақ ёфта, адабиёти хаттии форсӣ-тоҷикӣ ташаккул ёфт. Давлати Сомониён ҳудуди имрӯзаи Тоҷикистон, Ӯзбекистон, Афғонистон ва қисман Туркманистону Қазоқистон ва Қирғизистону Эронро дар бар мегирифт. Марказаш шаҳри Бухоро буд. Ташаккули халқи тоҷик ва забони форсии тоҷикӣ дар давраи мавҷудияти давлати Сомониён асри IX - X ба анҷом расидааст.[1].

Соли 999 бинобар суст гардидани ҳукумати марказӣ ва хиёнати ҳарбиёни турк давлати Сомониён аз ҷониби давлати Қарахониён забт карда шудааст.[2].[3]

Давраҳои таърихии сулолаи Сомониён[вироиш]

Замони ба сари қудрат омадани ва фано шудани сулолаи Сомониёнро ба се давра тақсим кардан мумкин аст.

  • Давраи якум аз соли 817 оғоз шуда, соли 874 анҷом меёбад. Ин муддат ибтидои муборизаи халқи тоҷик барои истиқлолият ва ташаккули давлати мутамарказонидашуда мебошад.
  • Давраи дуввуми ҳукмронии хонадони Сомониён аз соли 875 оғоз ёфта дар ибтидои солҳои 60 – уми асри X ба охир мерасад. Аниқтар, ин давра солҳои 875-960 – ро дар бар мегирад.
  • Давраи севвуми ҳаёти хонадони Сомониён ба солҳои 961 – 999 рост меояд. Ин замоне буд, ки амирони Сомонӣ ба саргармӣ дода шуда, бо ду дасти адаб лашкар ва идоракунии давлатро ба ихтиёри ғуломони турк супориданд.[4][5]

Солҳои ҳукумронии амирони Сомонӣ[вироиш]

Дар асари Сайфиддинҳоҷӣ «Осор ул-вузаро» оиди амирони Сомонӣ чунин ду байт оварда шудааст:

Нӯҳ тан буданд зи оли-Сомон мазкур

Гашта ба аморати Хуросон машҳур.

Исмоилу Аҳмаду(саввум) Наср

Ду Нӯҳу ду Абдумалику ду Мансур.

Дар ин байтҳо 9 амири сулолаи Хонадони Сомониён номбар шудаанд. Муаллиф номи Насри II – ро аз «рӯйхат» берун гузоштааст. [6]

819-842 - Нӯҳ ибни Асад

842-864 - Аҳмад ибни Асад

864-892 - Насри I ибни Аҳмад

892-907 - Исмоил ибни Аҳмад (Исмоили Сомонӣ)

907-914 - Аҳмад ибни Исмоил

914-943 - Насри II ибни Аҳмад

943-954 - Нӯҳ ибни Насри II

954-961 - Абдумалики I ибни Нӯҳ

961- Насри III ибни Абдумалики I (1 рўз амирї кард)

961-976 - Мансури I ибни Нӯҳ

976-997 - Нӯҳи II ибни Мансур

997-999 - Мансури II ибни Нӯҳ[7]

Нигаред[вироиш]

Адабиёт[вироиш]

Манобеъ[вироиш]

  1. Муҳимтарин саҳифаҳои таърихи халқи тоҷик. Мураттибон Ҳотамов Н.Б.,Саъдиев Ш.С. Нашри дуюм. - Душанбе,2010,– с. 6-8.
  2. Ғафуров Б.Ғ. Тоҷикон. – Душанбе,2008. 870 с.
  3. Ҳотамов Н.Б., Довуди Д., Муллоҷонов С., Исоматов М. Таърихи халқи тоҷик (Китоби дарсӣ). – Душанбе,2011, – с. 93-120.
  4. Мухторов А. Сомониён:замон ва макон. – Душанбе, 2008. – С. 46.
  5. Ғафуров Б.Ғ. Тоҷикон. – Душанбе,2008. 870 с.
  6. Мухторов А. Амирон ва вазирони Сомонӣ. – Душанбе:Оли Сомон,1997, с. 3
  7. Мухторов А. Амирон ва вазирони Сомонӣ. – Душанбе:Оли Сомон,1997. – 76 с.
  8. Тоҷикон. Таърихи қадимтарин, қадим, асри миёна ва давраи нав. Китоби 1, 2. - Душанбе, 2008, 870 с.

Пайвандхои беруна[вироиш]

Государство Саманидов