Аттори Нишопурӣ

Мавод аз Википедиа — донишномаи озод
Jump to navigation Jump to search
Аттори Нишопурӣ
فریدالدین عطار
Attar mausoleum0.jpg
Санаи таваллуд:

1119

Санаи марг:

1221

Навъи фаъолият:

шоир

Аттори Нишопурӣ Абуҳомид Фаридуддин Аттор соли 1119 дар шаҳри бостонии Нишопур дида ба ҷаҳон бикшуд. Ӯ бештарин илмҳои замонашро омухт, шӯҳрату мақоми хосса пайдо кард ва яке аз пешвоёни тариқати тасаввуф гардид.Аттор умри зиёд дид ва соли 1221 аз дасти Чингизиён ба қатл расид.Перомуни қатли Шайх Аттор муаллифи тазкираи «Рӯзи равшан» ҳусайни Сабо ҳикояти дардомезе меорад:«Муғуле аз он лашкар Атторо ба мақтал (қатлгоҳ) кашид.Шайх гуфт:

- Кулоҳи намад бар сару шамшери мисри бар камар, барои тароҷу аз Туркистон омадӣ, ки дар ин парда туро намешиносанд. Муғул хост, ки ин Шайхро ба қатл расонад.Шайхе пайдо шуд ва гуфт, ки ин касро макуш.Ман бар ивази хуни ин ҳаждаҳ ҳазор дирҳам медиҳам.Шайх бо муғул гуфт: - Эй оқо, маро мафруш, ки қимати ман зиёда аз ин аст. Баъд аз он чун андаке роҳ қатъ намуд шахси дигар пеш омаду гуфт: - Ин пирро макуш ва ба ман бифрӯш.Барои қимати вай ба як турба коҳ хоҳам дод. Шайх Аттор гуфт: - Бифруш, ки беш аз ин намеарзам. Муғул ба ғазаб омад ва Шайхро «шарбати шаҳодат чашонид» (кушт). Аттор дар ин ҳангом хеле пир шуда буд.

Шайхи бузургвор умри бобаракати хешро ройгон нагузаронида ба наслҳои оянда осори пурарзише мерос гузошт. Махсусан, панду андарзҳои ҳакимонаи ӯ солҳою асрҳо боз инсонҳоро ба покию ростӣ, ба некӯ корию меҳнатдӯстӣ ва дигар дигар фазилатҳои шоиста ҳидояд мекунад. Аз ин хотир, «Чор китоб» шомил шудааст.

Зиндагинома[вироиш]

Фаридуддин Аттор (порсӣ: فریدالدین عطار ) аз бузургтарин сухансароёни адабиёти форсу тоҷик буда номи ӯ Муҳаммад, лақабаш Фаридуддин ва кунияташ Абуҳомид будааст. Падари ӯ Иброҳим Абӯбакр аст. Шоир Аттори Нишопурӣ ва гоҳе Фарид, ки мухаффафи Фаридуддин аст, тахаллус мекардааст. Вай дар Нишопур ва ё яке аз касабаҳои он, ки Кадакон ном доштааст, ба дуньё омадааст. Дар хусуси соли таваллуди у ихтилофхо зиёд аст. Баъзе соли 512 хичрй (1118 мелодй) ва 513 хичрй (1119 мелодй) ва аксар соли 540 хичрй (1145 мелодй)-ро соли таваллуди Аттор медонанд. Санаҳои дигар низ оварда мешавад. Аммо санаи 540 (1145) ба ҳақиқат наздиктар аст.

Таҳсили илми Аттори Нишопурӣ дар зодгоҳаш ва яке аз шаҳрчаҳои наздики Нишопур, ки Шодях ном доштааст, мегузарад. Аз ашъори ӯ маълум мегардад, ки аз илмҳои ҳикмат, фалсафа, таърих, калом, тафсир, ҳадис, нуҷум, тиб, дорушиносӣ дониши фаровоне андухта будааст ва ин илмҳоро басе хуб медонистааст. Инаш низ маълум аст, ки Аттори Нишопурӣ илми тиб ва дорушиносиро аз падари худ, ки аттор ва табиби моҳир будааст, омӯхта дар ин соҳа шӯҳрат меёбад ва дар дорухонаи падараш ба кори табобат машғул мешавад. Муҳаққиқони эҷодиёти Аттори Нишопурӣ мӯътақиданд, ки аз асарҳои зиёде, ки ба Аттори Нишопурӣ нисбат медиҳанд, «Асрорнома», «Мантиқ-ут-тайр» (ё «Мақомоти туюр»), «Хисравнома», «Илоҳинома», Мухторнома», «Мусибатнома», «Ҷавоҳирнома», «Шарҳулқалб», «Тазкират-ул-авлиё», «Девони қасоид ва ғазалиёт» ки аз онҳо Аттор дар асарҳои худ ном мебарад, бешаку шубҳа аз они Аттор аст. Баъзеҳо «Булбулнома» ва «Уштурнома»-ро низ аз Аттор медонанд ва инро далелнок мекунанд. Аммо асарҳои боқимонда аз касони дигар, аст, ки Аттор тахаллус дошта, дар замонҳои гуногун зистаанд ва аксари онҳо моли Аттори Тунӣ (асри XV) аст.

Ҳафт шаҳри ишқро Аттор гашт
Мо ҳануз андар хами як кучаем.

Мавлавӣ

Ман он Мавлои Румиям, ки аз нутқам шакар резад,
Валекин дар сухан гуфтан ғуломи шайх Атторам.

Мавлавӣ

Маро аз шоири худ ор н-ояд
Ки дар сад қарн як Аттор н-ояд.

Маҳмуди Шабистарӣ

Аттор Фариддудин Абуҳомид Муҳаммад ибни Абубакри Иброҳими Нишопурӣ шоири ориф ва суханвари мумтози форcу тоҷик соли 1221 дар Нишопур вафот кардааст.

Эҷодиёт[вироиш]

Фариддудин Аттор адиби сермахсул буда, аз худ мероси сершумори тарбиявию ахлоки боки гузоштааст. Дар таърихи адабиёти мо Аттор маснависарои бузурги ирфони ва бунёдгузори достонҳои тамсили эътироф гаштааст. Макому мартабаи Атторро мухаккики эрони Забехуллои Сафо чунин таъриф кардааст: «Ин марди чирадасти тавоно ва ин орифи восили доно хакоики фаровонро ба суръат дарк мекунад ва бо забоне, ки бо равониву кушодаги аз олами боло таъйидоте бемунтахо дошт ба назм дармеоварад. Шоири кардан дар ин маврид барои у ба манзалаи сухан гуфтани марде буд, ки ба фасохату балогат ху гирифта бошад ва харчи гуяд фасеху балиг бошад». Аттор дар назм бештар дар навиштани маснави афзалият доштааст. Номгуи осори Атторро ба 114 расонидаанд, ки баъзе тасхех мехоҳад. Инак чанде аз асарҳои Атторро зикр менамоем: “Ихвонуссафо”, Чавохирӯззот, Мазохирулачоиб, Уштурнома, Абирнома, Асрорнома, Шохнома, Мантикуттайр, Хисравнома, Васиятнома, Хайдарнома, Илохинома, Мухторнома, Шаҳрулкалб, Тазкиратулавлие, Мусибатнома, Панднома, Гулу булбул, Девони касоиду ғазалиет ва гайра. Аттор оиди макому киммати маснавиҳои худ чунин менигорад:

«Мусибатнома», к-андухи ҷаҳон аст,
«Илохинома» асрори нихон аст.
Ба дорухона кардам хар ду огоз,
Чи гуна зуд растам з-ину он боз,
Макомоти туюри мо чунон аст,
Ки мурги ишкро меъроч чон аст.

Намуна аз" Тазкират-ул-авлиё " Ҳикояте аз Зуҳалнуни Мисрй : нақл аст , ки чавоне буд ва пайваста бар суфиён инкор кардй " як рўз Шайх ангуштарии худро ба вай доду гуфт :пеши фаллон нонво рав ба як динор гарав кун ! " ангуштарй аз шайх бистонду бибурд , ба гарав настонданд . Боз хидмати шайх омаду гуфт :" ба як дирам беш намегиранд ", шайх гуфт : " пеши фаллон чавҳарй бирав то қиммат кунад " , бибурд ва ду ҳазор динор қиммат кард . Боз овард ва бо шайх гуфт : " илми ту бо холи суфиён , чун илм нонавост бад-ин ангуштарй " , чавон тавба кард ва аз сари он инкор бархост. Ҳикояте аз Боязиди Бастомй . Нақл аст , ки шайхро ҳамсояе габр буд ва кўдаки ширхора дошт ва ҳама шаб аз торикй мегирист , ки чароғ надошт . Шайх ҳар шаб чароғ бардоштй ва ба хонаи эшон бурдй , то кудак хомўш гаштй . Чун габр аз сафар бозгашт , модари тифл ҳикояти шайх боз гуфт, габр гуфт : " чун рушноии шайх омад , дареғ бувад , ки ба сари торикии худ боз равем ". Ҳоле биёмад ва мусалмон шуд .

Аттор яке аз шоирони сермахсули форсу тоҷик буда, дар чараени афкори иҷтимоии мардуми форсизабон накши амике гузоштааст. Гояҳои пешкадами осори у дар пешрафти минбаъдаи адабиети форс-тоҷик роли мӯҳиме бозида, ашъору абёти бехтаринаш дар боби такмили ахлоки хамидаи инсони хидмати босазо кардаанд. Аттор дар сурудани ғазал низ махорати хоса зохир карда, ғазалиёти у аз ҷиҳати фасохату балогати калом бемисланд:

Дар хама шаҳр хабар шуд, ки ту маъшуки мани,
Ин хама дурию пархезу такаббур чи куни?
Хадду андозаи хар кор падидор бувад,
Мабар аз хад, санамо, саркашу кибриву мани.
Аз паи он ки казо ошики ту кард маро,
Ин хама тири чафо бар мани мискин чи зани?
Аз гамии ту ганиям в-аз хама олам дарвеш,
Нест чун ман ба ҷаҳон аз гам дарвеши гани
Ин дам аз олами ишк аст, ба бози машумор,
Гар ба бози шумари киммати худ мешикани.
Гар ту хохи, ки чу Аттор шави дар рахи ишк,
Сар фидо бояд кардан, ту вале он накуни.


Зи ишкат сухтам, эй чон, кучои?
Бимондам бесару сомон, кучои?
На чониву на гайр аз чон, чи чизи?
На дар чон, на бурун аз чон, кучои?
Зи пайдоии худ пинхон бимонди,
Чунин пайдо, чунин пинхон, кучои?
Хазорон дард дорам, лек бе ту,
Надорад дарди ман дармон, кучои?
Зи бас дар ишки ту дар хун бигаштам,
На куфрам монду на имон, кучои?
Зи шавки офтоби талъати ту,
Шудам чун зарра саргардон, кучои?
Чунон дилтанг шуд Аттор бе ту,
Ки шуд бар вай ҷаҳон зиндон, кучои?

Сарчашма[вироиш]