Ҳаким Саноии Ғазнавӣ

Мавод аз Википедиа — донишномаи озод
Jump to navigation Jump to search
Ҳаким Саноии Ғазнавӣ

Абдулмаҷид Маҷдуд бинни Одам Саноӣ - шоир ва мутафаккири асри XIII буда, соли 1080 дар Ғазнин таваллуд ёфтааст. Айёми ҷавониро дар зодгоҳаш гузаронидааст ва баъдтар ба Балх, Ҳирот, Нишопур ва ба Ҳаҷ низ рафтааст.

Аттор рух буду Санои ду чашми у,
Мо аз паи Саноиву Аттор омадем.

Мавлавӣ

Бадал ман омадам андар ҷаҳон Саноиро,
Бад-ин далел падар номи ман Бадил ниход.

Ҳоконӣ

Санои зиндагии фақирона дошт ва аҳволи худро дар байте чунин арз мекунад:

Валлаҳ, ки аз либос чуз аз рӯи офият,
Бар фарқи ман амомаву бар по изор нест.

Ҳаким Саноӣ шоири соҳибдевон аст ва манзумаҳои Корнамои Балх, Ҳадиқотулҳақиқот, Тариқултаҳқиқ, Сайрулибод, Корнома, Ишқнома, Ақлнома,Ғарибнома, Афвнома ва ба амсоли инхо махсули эҷоди уст. Доир ба соли вафоти шоир санаҳои мухталифе дар сарчашмаҳои адаби кайд гардидаанд. Фавти шоир тахминан дар худуди солҳои 1140-1142 сурат гирифтааст. Макбарааш дар шаҳри Газнин то имрӯз чун мавзеи зиёратгахи умум бокист. Маълумот рочеъ ба баъзе аз осори адабии Санои: Девони ашъор, ки иборат аз касоид, ғазалиёт, тарчеот ва китъаву рубоиёт буда, 13 ҳазору 780 байтро фаро гирифтааст, дар байни осори шоир макоми махсусро касб кардааст. Ғазалиёти шоир фалсафи ва ирфонист. Дар ғазалиёти у, ки то хадде масъалаи вахдати вучуди ирфони камтар ба назар мерасад, тараннуми ишки вокеи, баёни эхсосоти ошикона ба назар мерасанд. Ҳадиқотулҳақиқот Ин асар бузургтарин шоҳкории Саноӣ буда, дар соли 525 ҳиҷрӣ (1120) навишта шудааст. Манзума аз 10 боб иборат буда,10 ҳазор байтро дар бар мегирад. Ҳар як фасли достон дорои чанд ҳикоя ва масал аст. Мундариҷаи асосии асар ба ғайр аз бобҳои анъанавӣ аз баёни фазилати илм, тасвири ишқу муҳаббат, ҳикмат, накӯҳиши ғафлат, тавзеҳот ва муносибат бо дӯстону душманон баёни ҳол ва ғайра иборат аст. Дар асари мазкур мӯҳимтарин масъалаҳои рӯзгори башари ва фалсафаю хикмати зиндаги ба калам омадааст. «Хадикатулхакикат» бо номҳои «Илохинома» ва «Фахринома» низ маъруфият дорад. Асари мазкурро Комуси ирфони форси хисоб кардаанд. Санои бо ин маснави самти маснависароии адабиёти моро ба суи фалсафа ва ирфон рахнамои кард. Сайрулибод Санои ин маснавиро ба номи яке аз орифони маъруфи замонаш Мухаммад ибни Мансури Сарахси, ки чанде аз файзи сухбаташ файзёб гаштааст, таълиф кардааст. Маснавӣ аз 779 байт иборат аст. «Сайрулибод» маснавии фалсафии ирфонист. Саноӣ барои баёни андешаҳояш асосан аз рамзу киноёт истифода кардааст. «Номаҳои Саноӣ» маҷмўъаи хурди мактуботи ўст; 7. «Тариқату-л-таҳқиқ» (873 байт), ки соли 1134 милодӣ таълиф шудааст, монанди маснавиҳои дигар мазмуни фалсафиву ахлоқӣ дорад; 8. Маснавии «Таҳримату-л-қалам» (103 байт) аз маснавиҳои фалсафиву ахлоқист; 9. Маснавии «Корномаи Балх» (аз 440 то 490 байт) байни солҳои 1099 –1115 милодӣ таълиф гардидааст. Маснавиро Ҳаким Саноӣ дар шаҳри Балх навишта, барои дўстонаш ба Ғазнин фиристодааст ва он дар шакли шаҳрошўб таълиф гардида, ягона асари ўст, ки мазмуни фалсафиву ирфонӣ надорад ва сифати кинояомезу ҳаҷвии табақаҳои гуногуни аҳолии он шаҳрро дарбар мегирад.

Тариқултаҳқиқ - маснавии ирфонист, ки дар баёни маориф ва хакоик аст. Аз 873 байт иборат буда, бо байти зер огоз мешавад:

Ибтидои сухан ба номи Худост,
Он ки бемислу шибху беҳамтост.

Махсусан аз байни осори Санои ғазалиёти шоир дар равониву балогат беҳамтост, ки намунаи ашъори Санои манзур мегардад:

Эй нигори дилбари зебои ман,
Шамъи шаҳрафрӯзи шаҳророи ман.
Чуз барои диданат дида мабод,
Равшании дидаи бинои ман.
Чону дил кардам фидои мехри ту,
Хоки поят бод сар то пойи ман.
Аз хама халқон дилоромам туи,
Эй латифу чобуки зебои ман.
Рахмате бар ман куну дастам бигир,
Гар наёри рахм бар ман, вои ман.
Зор менолам зи дарди ишки ту,
З-он ки то ту бишнави овои ман.
Хар киро дар дил хумори ишку барнои бувад,
Кори у дар ошики зорию расвои бувад.
Ин манам зоре, ки аз ишки бутон шайдо шудам,
Оре, андар ошики зорию шайдои бувад.
Эй нигорин, чанд фармои шикебои маро?
Бо гами ишкат кучо дар дил шикебои бувад.
Мар маро гуфти: Чаро бар руи ман ошик шуди?
Ошики, чоно, на худкомию худрои бувад.
Шуд дилам сафрои аз дасти фироки ин чамол,
Он ки сафрои нашуд дар ишк, савдои бувад.
Аз чамоли Юсуфе сери наёбад човидон,
Хар киро бар чону дил ишки Зулайхои бувад.
Чун дарди ошики ба ҷаҳон хеч дард нест
То дарди ошики начашад мард, мард нест
Огози ишк як назараш бохаловат аст
Анчоми ишк чуз гаму чуз охи сард нест.
Ишк оташест дар дилу обест дар ду чашм,
Бо хар ки ишк чуфт аст, з-ин хар ду фард нест.
Шахдест бо шарангу нишотест бо тааб,
Доруи дарднок аст, онро, ки дард нест.
Он кас, ки ишк бозад, чон бозаду ҷаҳон,
Бинмой ошике, ки рух аз ишк зард нест.

Рубоиёти Санои низ шевову равон ва дилпазиру оммафахм буда, зуд ба дили хонанда чой мегирад. Мавзуи асосии осори лирикии шоир тараннуми ишки вокеи, баёни эхсосоти поки ошикона мебошад.

Аз ишки ту, эй сангдили кофиркеш
Шуд сухтаву гашта ҷаҳоне дарвеш.
Дар шаҳр чунин ху, ки ту оварди пеш
Гури шухадо ҳазор хоҳад шуд беш