Панҷакент

Аз Википедиа
Ҷаҳиш ба: новбари, Ҷустуҷӯи
Шаҳр
Панҷиканд
pncyknδh
Panjakent1.JPG
Нишон
90x160pxpx
Давлат
Унвон
маркази ноҳия
Вилоят
Вилояти Суғд
Ноҳия
Координатаҳо
Таъсис
Шаҳр аз
Забони расмӣ
Аҳолӣ
40 000 нафар (2014)
Гурӯҳҳои миллӣ
тоҷикҳо, ӯзбекҳо
Гурӯҳҳои динӣ
Этнохороним
панҷакентӣ
Вақти минтақавӣ
Коди телефон
992 3467
Нишонаи почта
735500
Коди автомобилӣ
02РТ
Сайти расмӣ
sugd.tj
(тоҷ.) (рус.)
Забонҳои гуфторӣ
тоҷикӣ, ӯзбекӣ
Мазҳаб
Панҷакент (Тоҷикистон)
Панҷиканд

Панҷакент (аз pncyknδh[1] дар забони суғдӣ, Панҷикат дар гӯишҳои зарафшонӣ ва Панҷиканд дар забони форсии тоҷикӣ) — шаҳре дар шимолу ғарби Ҷумҳурии Тоҷикистон ва маркази идории ноҳияи Панҷакент дар вилояти Суғд аст.

Маълумоти таърихӣ ва фарҳангӣ[вироиш]

Нигораҳои девории Панҷакенти қадим асри 6 - 7
: Нигораҳои девории Панҷакенти қадим

Номи шаҳри Панҷиканд аз ду бахш сохта шудааст: панҷ ва канд, яъне панҷ шаҳр. Ин ҷойном дар торихномаҳои қадим ва асноди бойгонии Деваштич дида мешавад. Бостоншиносон дар наздикии Панҷиканд шаҳраки Саразмро ёфтаанд, ки дар ҳазорсолаҳои IV - II то мелод вуҷуд доштааст. Панҷиканд то истилои араб яке аз шаҳрҳои номдори Суғди Самарқанд буд. Дар ибтидои асри VIII шаҳри Панҷикатро сипоҳи мусулмонон гирифт ва он аз шаҳрҳои Хилофати исломӣ шуд. Сипастар он шаҳре аз шаҳрҳои қаламрави аморати Сомониён буд. Дар садаҳои пасин низ Панҷиканд яке аз шаҳрҳои бонуфузи Осиёи Марказӣ дар Роҳи бузурги абрешим мақоми намоёнро ишгол карда, дар ривоҷи муносибатҳои сиёсӣ, иқтисодӣ, тиҷоратӣ ва иҷтимоию фарҳангии халқҳои ҳамҷавор саҳмгузорӣ намудааст. Ковишҳои бостоншиносӣ ошкор кардаанд, ки шаҳри Панҷиканд дар 1,5 - 2 ҳазор соли ахир панҷ бор комилан бозсозӣ ва эҳё гардидааст.

Аз соли 1926 то соли 1930 Панҷиканд минтақаи мустақил буд. 23 ноябри соли 1930 минтақаи Панҷиканд барҳам дода шуд ва дар заминаи он ду ноҳия - Панҷиканд ва Заҳматобод ташкил ёфт, ки дорои 4 волост (ҳудуде, ки дорои як мақомот аст) буд. Соли 1953 ба шаҳри тобеи ноҳия ва аз 14 октябри соли 1959 ба шаҳри тобеъи собиқ вилояти Ленинобод (акнун вилояти Суғд) табдил дода шуд.

Ҷойгоҳ[вироиш]

Мақбараи Устод Рӯдакӣ
Бозор дар Панҷакент.

Шаҳри Панҷиканд дар дараи рӯди Зарафшон ва шарқтар аз шаҳри Самарқанд дар баландии 900 метр аз сатҳи дарё ҷой дорад. Ин шаҳр бисёр ҷойҳои диданӣ, ёдгориҳои торихӣ ва меъморӣ дорад.

Дар канораи чапи рӯди Зарафшон наздики маркази шаҳр суфае ҷой дорад ки бозмонда аз вайронаҳои шаҳри садаҳои V—VIII милодӣ аст. Дар паи ковишҳои бостоншиносӣ дар ин суфа, ки 60 сол пеш оғоз шуда ва дар 30 соли ахир раҳбарияшонро бостоншинос Борис Маршак бар уҳда дорад, вайронаҳои шаҳри суғдӣ пайдо шуд ки дар оғози садаҳои миёна бисёр калону обод буда аст ва ҳамчунин деворнигораҳои зебои нигоргарони суғдӣ ёфт шуданд.

Каме ғарбтар аз Панҷиканд вайронаҳои рустои Саразм ҷой доранд, ки аз ҳазорсолаҳои IV—II пеш аз милод бозмонда ва пайвандҳои танготанги мардуми бумиро бо тамаддунҳои куҳани Ховари Наздик нишон медиҳанд.

Дар дараи Зарафшон 60 км шарқтар аз Панҷиканд рустои Панҷрӯд ҷой дорад, ки зодгоҳи сардафтари адабиёти порсӣ-тоҷикӣ Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ аст[2].

Оромгоҳи Муҳаммад Башоро, ки 37 км дуртар аз Панҷиканд дар яке аз дараҳои зебоманзари кӯҳсори Зарафшон ҷой дорад, яке аз ёдгориҳои меъмории тоҷикӣ дар садаҳои XII—XIV аст.

Шаҳри Панҷиканд замоне пойтахти подшоҳони Суғд, аз ҷумла Деваштич, буда ва дар замони аморати Бухоро маркази бекнишини Панҷиканд буд.

Тандиси Деваштич
Тандиси Лоиқ Шералӣ

Шароитҳои табиӣ ва иқлим[вироиш]

Панҷакент дар қисми марказии ҳавзаи дарёи Зарафшон ҷой дошта, релефаш кӯҳӣ аст. Иқлими Панҷакент субтропикӣ-континенталӣ (гармии ҳаво дар давраи тобистон аз +24оС то +36оС ва дар давраи зимистон то - 22°С) мебошад. Ҳудуди ноҳияро бо самти арзӣ се қаторкӯҳ бурида мегузаранд: дар шимол- Туркистон (баландиаш 2000-3000м.), дар марказ Зарафшон (3000-4000м.), қуллаи Чимтарга дар кӯҳҳои Фон (баландиаш то 5949м.), дар ҷануб Ҳисор (то 4636м.). Байни қаторкӯҳҳои Ҳисору Зарафшон пастхамии Моғиёну Фароб (баландиаш 1500-2000м аз сатҳи баҳр) ва байни қаторкӯҳҳои Зарафшону Туркистони водии Зарафшон (баландиаш 900-950м. аз сатҳи баҳр) воқеъ гаштааст.

Табиат ва иқлими шаҳри Панҷакент барои рушди соҳаҳои асосии кишоварзӣ, аз ҷумла богдорӣ, растанипарварӣ ва чорводорӣ хеле мусоид буда, барои паст кардани сатҳи камбизоатӣ дар деҳот заминаи асосӣ мегузорад.

Кӯҳистони Зарафшон хазинаи бебаҳои сарватҳои табиӣ аст. Кормандони Экспедитсияи иктишофи геологии Моғиён аз минтақа қариб ҳамаи элементҳо ҷадвали Менделеевро пайдо кардаанд. Дар ҳудуди Панҷакент конҳои тилло, нуқра, симоб, сурма, қалъагӣ, волфрам, флюорит, фосфорит, ангиштсанг ва санги мармар мавҷуд аст. Дар маҷмӯъ, 328 адад кони маъдан кашф гардидаанд, ки барои рушди шаҳр аҳамияти калони иқтисодӣ доранд. Дар заминаи конҳои кашфшуда Коргоҳи муштараки «Зарафшон», коргоҳи мармаристеҳсолкунии «Лада - Мармар» фаъолият мекунанд.

Экспедитсияи иктишофи геологии Моғиён аз соли 1948 ба ҷустуҷӯи сарватҳои табиии водӣ машгул аст. Айни замон дар экспедитсия беш аз 250 нафар кормандон кор мекунанд.

Аз канданиҳои фоиданок, ки аҳамияти энергетикӣ доранд, дар ҳудуди Панҷакент конҳои ангиштсанги Киштӯд-Заврон, Шашқат, Товасанг ва Могиён кашф гардидаанд. Танҳо захираи кони ангишти Товасанг 250 миллион тоннаро ташкил медиҳад.

Дар заминаи ин ҷустуҷӯйҳо барои коркарди маъдани тилло ҶММ КМ «Зарафшон» таъсис ёфтааст, ки он дар як сол 1 миллиону 600 ҳаз. тонна маъдани кӯҳиро коркард менамояд. Коргоҳи муштараки «Зарафшон» дар заминаи комбинати маъдани тиллои тоҷик, ки дар соли 1990 ба кор огоз карда буд, ташкил гардидааст. Айни замон корхонаи мазкур дар ҳамкорӣ бо ширкати чинии «Зи ҷин майнинг» фаъолият дорад. Ин корхона дар соли 2010 - 52,2% буҷетӣ маҳаллиро таъмин намудааст.

Дар ҳудуди Панҷакент 150 навъи растаниҳои доруворӣ, 50 навъи растании асаловар, 100 навъи растании ғизоӣ, 120 растании дорои равғани эфир ба қайд гирифта шудааст.

Воситаҳои ахбори умум[вироиш]

Рӯзномаҳои давлатӣ[3]:

Дар ш. Панҷакент студияи радиошунавонии маҳаллӣ ҳаст, ки дар солҳои 60-уми асри 20 таъсис ёфтааст[4]. Роҳбари ин радио Аббос Ҳамроҳзода мебошад. Нахустин шабакаи радиоӣ бо номи «Садои Панҷакент» рӯи мавҷи 101, 5 ФМ ба фаъолият оғоз кардааст[5]. Радиои «Садои Панҷакент» сомонаҳои хусусӣ дар шабакаҳои иҷтимоӣ дорад.[6][7]

Ҳунарҳои маҳаллӣ[вироиш]

Ҳунарҳои маҳаллӣ аз намудҳои гуногуни косибӣ: кулолӣ, кашидадузӣ, курпадузӣ, куртадузӣ ва дигарҳо иборатанд. Намунаи он дар аксҳо сабт ёфтаанд. Нигаред ба аксҳо.

Боз нигаред[вироиш]

Пайнавиштҳо[вироиш]

  1. Лурье П. Б. Историко-лингвистический анализ согдийской топонимики. Дисс. на соиск. уч. ст. канд. фил. наук. СПб. 2004.— Стр. 91
  2. "Суханронӣ дар Симпозиуми байналмилалӣ ба муносибати 1150-солагии Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ ". Сайти расмии Президенти Тоҷикистон. 06.09.2008 14:00, шаҳри Душанбе. http://www.president.tj/node/3036. Retrieved 2015-06-08. 
  3. Справочник "Союз журналистов Таджикистана"
  4. Расонаҳои хабарии электронии вилоят // sugd.tj
  5. "Садои Панҷакент" дар муқобили шабакаҳои узбакӣ? // Радиои Озодӣ 21.03.2012 18:17
  6. Радио "Садои Панчакент" // ВКонтакте
  7. Радио "Садои Панчакент" 101.5 fm // Одноклассники

Манобеъ[вироиш]

  • Якубовский А. Ю. Древний Панджиканд, в сборнике: По следам древних культур, М., 1951
  • Беленицкий А. М., Распопова В. И. Древний Пенджикент, Душанбе, 1971
  • Беленицкий А. М. Монументальное искусство Пенджикента. Живопись. Скульптура, М., 1973

Пайвандҳо[вироиш]