Рӯихати кишварҳои форсизабони таърихӣ

Мавод аз Википедиа — донишномаи озод
Jump to navigation Jump to search

Рӯихати давлатҳои таърихии форсизабон[вироиш]

Аз асри XII сар карда, забони форсӣ на танҳо миқёси истифодабарии хешро зиёд кардааст, балки инчунин ҷойивазкунии забони адабии арабӣ ва ҷуғрофиёи паҳншавиро ба таври назаррас тавсеа медиҳад. Он забони маъмулии аҳолии Эрони Бузург ва дар тамоми шарқи ҷаҳони ислом, аз Анатолия то шимоли Ҳиндустон мегардад. Ҳамчун забони расмии сулолаи Хуросонии Сомониён арзи ҳастӣ намуда маҳз дар замони Сомониён забони форсӣ аз амирони Сомониён пуштибонии васеъ дарёфт, ки ин ба азбайнравии забонҳои шарқии эронӣ кӯмак кард. Форсӣ на танҳо забони идоракунии маъмуриро аз даст надодааст, балки дар адабиёти бадеӣ ва адабиёти илмӣ дар асрҳои оянда, вақте ки ҳукуматдорони аслашон турктабор (сулолаҳои Ғазнавиён, Салҷуқиён, Усмониён, Хоразмшоҳиён, Темуриён, Бобуриён, Сафавиён, Коҷориён ва дигарон) сари қудрат буданд, боқӣ монда нашъу намо кардааст. Маҳз дар давоми асрҳои Х - XIV эҷодкории дар ҷаҳон машҳур, шоирони форсизабон аз қитъаҳои гуногуни мамолики шарқ ва ҷаҳони мусалмонон, мероси оламшумулеро офаридаанд, ки ба мероси классикии адабиёти ҷаҳон ворид гардидааст: Рӯдакӣ, Фирдавсӣ, Хайём, Носири Хусрав, Низомӣ, Саъдӣ, Ҷалолуддини Румӣ, Аттор, Ҳофиз, Ҷомӣ, Деҳлавӣ ва бисёр дигарон.

Забони форсӣ ҳамчун забони муоширати байналмилалӣ ва ҳамчун забони адабӣ ба таври васеъ истифода мешуд, аз ҷумла дар минтақаҳое, ки гӯяндагони он ҳеҷ гоҳ аксарияти аҳолиро ташкил намедоданд. Дар Осиёи Миёна лаҳҷаҳои гуфтугӯии тоҷикӣ, ки аз ҷониби забонҳои туркӣ танг карда мешуданд, сарчашмае ба зеризаминаи забонҳои туркӣ ӯзбекӣ ва туркманӣ гардиданд ва адабиёти форсӣ ба ташаккули забони адабии чағатойӣ таъсири мустақим дошт. Дар канори дигари ҷаҳони шарқӣ Салҷуқиён ва ҳокимони имперотурии Усмонӣ, ки баъзеашон шоирони маъруфи форсизабон буданд, дар тӯли асрҳо форсии адабиро сарпарастӣ мекарданд ва таъсири форсӣ ба забони туркии усмонӣ хеле бузург буд. Дар Ҳиндустон, забони форсӣ аз ҷониби султонҳои мусулмон сарпарастӣ карда шуда, аз Ғазнавиён (асри X) сар карда, ҳамчинчунин наслҳои Темуриён - Бобуриён буданд. Забони урдуи Ҳиндустон зери таъсири назарраси забони форсӣ рушд кардааст, то кунун ин таъсир дар забони гуфтугӯии аҳолӣ дар саросари Ҳиндустони Шимолӣ намоён аст. Марказҳои аслии забони форсии Хуросон (асрҳои IX - XII) баъди забтшавии он аз ҷониби туркҳо ва муғулҳо тадриҷан хароб шуданд. Марказҳои ҳаёти адабӣ ба ғарб, ба Форс, ба "Ироқи форсӣ" (Эрони муосир), Озарбойҷон ва минбаъд ба Осиёи Хурд (асрҳои XIII - XVI), ки дар он ҷо лаҳҷаҳҳои хуроснии дарӣ ҳанӯз талаффуз нашуда буданд (лаҳҷаҳои сершумори форсии эронӣ нигоҳ дошта мешаванд ва ҳанӯз ҳам вуҷуд доранд). Забони адабӣ ба тағйирот дучор шуда, "хусусиятҳои ғарбиро" бештар мегирад. Боз як шохаи "шарқии" анъанаҳои ҳаёти адабӣ дар байни мусалмонони Ҳиндустон қавӣ шудааст.

Ин рӯихати давлатҳо ва сулолаҳои таърихиро, сарфи назар аз пайдоиш, ки онҷо забони форсӣ мақоми расмӣ дошт ё ин забон васеъ истифода мешуд, дарбар мегирад.

Эрони Бузург[вироиш]

Сулолаҳои форсӣ-тоҷикӣ[вироиш]

Номгузорӣ Пойтахт Давраи мавҷудият Забонҳо Харитаи таърихӣ
Мулки Уструшан Бунҷикат Асри IV - 893 Суғдӣ
Форсӣ
Transoxiana 8th century.svg
Давлати Тоҳириён Марв
Нишопур
821 - 873 Форсӣ Tahirid Dynasty 821 - 873 (AD).png
Давлати Саффориён Заранҷ
Нишопур
873 - 900 Форсӣ [1]
Арабӣ
Saffarid dynasty 861-1003.png
Давлати Сомониён Самарқанд дар солҳои 819 - 892,
Бухоро дар солҳои 892 - 999
819 - 999 Форсӣ ( ҳукми расмӣ ва динӣ / забони модарӣ ), [2] [3]
Арабӣ ( қарори динӣ ) [4]
Samanid dynasty (819–999).GIF
Давлати Саҷидҳо Ардабил 889 - 929 Форсӣ SajidDynastyMapHistoryofIran.png
Давлат Зиёридҳо Исфаҳон
(931935)
Рей
(935–943)

Гургон
(943-1035)
Омул
(1035-1090)
930 - 1090 Форсӣ

Гилонӣ

Мозандаронӣ
Ziyardi Dynasty 928 - 1043 (AD).PNG
Давлати Бӯйиҳо Шероз
Теҳрон
934 - 1062 Форсӣ Buyids 970.png
Давлати Ғуриён Фирузкӯҳ
Ҳирот
Ғазнӣ (1170 -121215)
Лоҳур (1186-1215)
879 - 1215 Форсӣ [5] Ghurids1200.png
Давлати Куртҳои Ҳирот Ҳирот 1244 - 1381 Форсӣ Kartid-Kurtdynasty1244-1389.png
Давлати Сарбадорон Сабзавор 1337 - 1381 Форсӣ Sarbadar map 1345.png
Давлати Салгуриён Шероз 1148 - 1282 Форсӣ
Туркӣ
East-Hem 1025ad.jpg
Давлати Бовандиён Ардабил
(651-1074)
Сорӣ
(1074-1210)
Омул
(1238–1349)
651 - 1349 Мозандаронӣ
Форсии миёна
Форсӣ
BavandDynastyIranian.png
Давлати Бовандиён Шероз 1148 - 1282 Форсӣ
Туркӣ
East-Hem 1025ad.jpg
Давлати Хотаки Қандаҳор
Исфаҳон
1709 - 1738 Пушту
Форсӣ
Map of The Hotakids.png
Давлати Падуспанидҳо Номаълум 655 - 1598 Форсӣ
Забонҳои Каспий
PaduspanidsMapHistoryofIran.png
Сулолаи Афросиёб Омул
Фирузкӯҳ
1349 - 1504 Форсӣ
Мозандаронӣ
Chalav Government.png
Давлати Зенд Шероз 1751 - 1794 Форсӣ ZanddynastyTrial.png

Сулолаҳои туркӣ-форсӣ[вироиш]

Номҳо Пойтахт Давраи мавҷудият Забонҳо Харита
Ғазнавиён Ғазнӣ
( 963 - 1151 )
Лоҳур
( 1151 - 1187 )
977 - 1186 Форсӣ Ghaznavid Empire 975 - 1187 (AD).PNG
Қарохониён Балосоғун
Самарқанд
Узгенд
Қошғар
( 1151 - 1187 )
940 - 1212 Форсӣ

Туркӣ

Kingdom of Kara-Khanids- 999-1212.png
Хонигарии Қарохониёни Ғарбӣ Самарқанд 1040 - 1212 Форсӣ
Туркӣ
Караханидское государство.png
Салҷуқиён Нишопур (1037-1043)

Рей (1043-1051) Исфаҳон (1051–1118) Ҳамадон дар (Ғарб) (1118–1194) Марв дар (Шарқ) (1118-1153)

1037 - 1194 Форсӣ Seljuk Empire locator map.svg
Хоразмшоҳиён Гурганҷ 1097-1220
1212-1220 Самарқанд
1220-1221 Ғазнӣ
1221-1224 Деҳлӣ
1224-1231 Табриз
1097 - 1231 Форсӣ Khwarezmian Empire 1190 - 1220 (AD).PNG
Кара-Коюнлу Табрез 1375 - 1468 Форсӣ, Оғузӣ, Арабӣ, Курдӣ, Арманӣ [6] Qara Qoyunlu Turcomans 1407–1468.png
Ак-Коюнлу Диярбакир (1453-1471)
Табрез (1468-1478)
Бағдод
1468 - 1501 Форсӣ Map Aq Qoyunlu 1478-en.png
Темуриён Самарқанд (1370-1405),
Ҳирот (1405-1507)
1370 - 1507 Форсӣ Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png
Давлати Афшориҳо Машҳад 1736 - 1796 Забони порсӣ (расмӣ; забони мурофиаи судӣ; маъмурияти шаҳрвандӣ ва молиявӣ) [7] [8]
Туркӣ (маъмурияти ҳарбӣ) [9]
Afsharid (1736-1802)-ru.svg
Сафавиён Табрез (1501-1555)
Қазвин(1555-1598)
Исфаҳон (1598-1736)
Соли 1501 - 1722 / 1736 Форсӣ
Озарбойҷонӣ
Safavid Empire 1501 1722 AD.png
Давлати Коҷориён Теҳрон 1789 - 1925 Форсӣ
Озарбойҷонӣ
Map Iran 1900-en.png

Сулолаҳои туркӣ-муғулӣ[вироиш]

Номҳо Пойтахт Давраи мавҷудият Забонҳо Харитаи
Давлати Хулагуиён Мегара
Табрез
Султониё
1256 - 1335 Форсӣ
Муғулӣ
Ilkhanate in 1256–1353.PNG
Хонигарии Бухоро Бухоро 1500 - 1785 Форсӣ
Узбекӣ
Bukhara1600.png
Аморати Бухоро Бухоро 1785 - 1920 Форсӣ
Узбекӣ
Bukhara1850.png
Хонигарии Қӯқанд Қӯқанд 1709 - 1876 Форсӣ
Узбекӣ
Kokand1850.png
Хонии Хива Хива 1512 - 1920 Форсӣ
Узбекӣ
Хивинское ханство.png

Осиёи Хурд[вироиш]

Номҳо Пойтахт Давраи мавҷудият Забонҳо Харитаи
Cултонияти Қуниё Никеё ( 1077 - 1096 )
Қуниё (1096 - 1307 ),
1077 - 1307 Форсӣ Anatolia1300.png

Қитъаи нимҷазираи Ҳиндустон[вироиш]

Номҳо Пойтахт Давраи мавҷудият Забонҳо Харита
Cултонияти Деҳлӣ Лоҳур (1206-1210)
Бадайун (1210-1214)
Деҳлӣ (1214-1327)
Давлатобод (1327–1334)
Деҳлӣ (1334-1506)
Агра (1506-1526)
1206 - 1555 Форсӣ Delhi History Map.png
Cултонияти Баҳманӣ Гулбарга (1347-1425)
Бидар (1425-1527)
1347 - 1527 Форсӣ Bahamani-sultanate-map.svg
Cултонияти Бангола Гаур
Сонаргаон
Панду
1352 - 1576 Форсӣ ( суд ва дипломатия )
Бенгалӣ ( гуфтугӯй )
Арабӣ ( динӣ )
Bengal Sultanate.png
Cултонияти Аҳмаднагар Аҳмаднагар, Харки, Давлатобод 1490 - 1636 Форсӣ ( расмӣ ) [10]
Дакинӣ
Маратҳӣ
Deccan sultanates 1490 - 1687 ad.png
Cултонияти Гуҷарот Анахилвар, Аҳмадобод, Муҳаммадобод 1407 - 1573 Форсӣ



Гуҷароти қадимӣ
India in 1525 Joppen.jpg
Cултонияти Бидар Бидар 1527 - 1619 н Форсӣ ( расмӣ )
Урду
Deccan sultanates 1490 - 1687 ad.png
Cултонияти Биҷапур Биҷапур 1490 - 1686 Форсӣ ( расмӣ ) [11]
Декан Урду [12]
Bijapur-sultanate-map.svg
Cултонияти Голканд Голканд
Ҳайдаробод
1512 - 1687 н Форсӣ (расмӣ)
Телугу
Урду
Декан
Deccan sultanates 1490 - 1687 ad.png
Муғулони Бузург Агра (1526-1571)
Фатҳпур Сикри (1571-1585)
Лоҳур (1585-1598)
Деҳлӣ (1598-1857)
21 апрели соли 1526 - 21 сентябри 1858 Форсӣ (расмӣ ва судӣ; забони судӣ) [13] [14]
Чағатойӣ
Урду (гуфтугӯ)
Mughal1700.png
Имперотурии Дуронӣ Қандаҳор (1747-1773 / 1774)
Кобул (1773 / 1774-1823)
1747 - 1823 Форсӣ
Пушту
Durrani Empire 1747 1862 AD.png
Вилояти Ҳайдаробод Аурангобод (1724-1763)
Ҳайдаробод (1763-1948)
1724 - 1948 Форсӣ
Урду, телугу, маратҳӣ, каннада
Hyderabad princely state 1909.svg
Калат (Хонигарӣ) Калат 1638 - 1952 Форсӣ
Брауӣи
Kalat Map.gif

Кишварҳои дигар[вироиш]

Номҳо Пойтахт Давраи мавҷудият Забонҳо Харита
Хонигарии Талиш Лонкоран 1747 - 1841 Форсӣ (расмӣ)
Талишӣ
Khanate of Talysh in the Map of Caucasus with the borders 1801-1813.png
Давлати Шервоншоҳон Шемаха 861 - 1192Боку (1192-1538) 861 - 1538 Форсӣ (расмӣ)
Арабӣ
Shaddadid.gif

Инчунин нигаред[вироиш]

Номҳо Пойтахт Давраи мавҷудият Забонҳо Харита
Ҷумҳурии Халқии Советии Бухоро Бухоро 1920 - 1924 Узбекӣ, форсӣ Бухарская НСР.png
Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон дар ҳайати Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Ӯзбекистон Бухоро (1925); Самарқанд (1925-1930); Солҳои 1924-1929 Узбекӣ, форсӣ

Давраи навтарин[вироиш]

Номҳо Пойтахт Давраи мавҷудият Забонҳо Харита
Афғонистон Кобул Форсӣ (Дарӣ)



Пушту
Afghanistan (orthographic projection).svg
Эрон Теҳрон Форсӣ Iran (orthographic projection).svg
Тоҷикистон Душанбе тоҷикӣ) Tajikistan (orthographic projection).svg

Нигаред[вироиш]

Эзоҳ[вироиш]

  1. World Eras. Persian Prose Literature(англ.)(пайванди дастнорас — таърих). HighBeam Research (September 3, 2012) (2002). 14 июли 2017 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 2 май 2013.
  2. Elton L. Daniel, History of Iran, (Greenwood Press, 2001), 74.
  3. Paul Bergne (15 June 2007). The Birth of Tajikistan: National Identity and the Origins of the Republic. I.B.Tauris. pp. 6–. ISBN 978-1-84511-283-7. 
  4. Frye, 1975, p. 145.
  5. The Development of Persian Culture under the Early Ghaznavids, C.E. Bosworth, Iran, Vol. 6, (1968), 35;;"Like the Ghaznavids whom they supplanted, the Ghurids had their court poets, and these wrote in Persian
  6. Кембриджская история Ирана (The Cambridge History of Iran), том VI, стр. 154:
  7. Katouzian, Homa (2003). [[1] дар Google Китобҳо Iranian History and Politics] Check |url= value (help). Routledge. p. 128. ISBN 0-415-29754-0. Indeed, since the formation of the Ghaznavids state in the tenth century until the fall of Qajars at the beginning of the twentieth century, most parts of the Iranian cultural regions were ruled by Turkic-speaking dynasties most of the time. At the same time, the official language was Persian, the court literature was in Persian, and most of the chancellors, ministers, and mandarins were Persian speakers of the highest learning and ability. 
  8. HISTORIOGRAPHY vii. AFSHARID AND ZAND PERIODS – Encyclopaedia Iranica. — «Afsharid and Zand court histories largely followed Safavid models in their structure and language, but departed from long-established historiographical conventions in small but meaningful ways.»
  9. Axworthy, Michael (2006). The Sword of Persia. I.B. Tauris. pp. 5, 45, 70, 80, 157, 279. ISBN 1-84511-982-7. 
  10. Brian Spooner and William L. Hanaway, Literacy in the Persianate World: Writing and the Social Order, (University of Pennsylvania Press, 2012), 317.
  11. BĪJĀPŪR – Encyclopaedia Iranica(англ.). www.iranicaonline.org. Encyclopedia Iranica. — «The official language of the court at Bījāpūr during the ʿĀdelšāhī period and until the end of Mughal rule in 1274/1858 was Persian. Indeed, Yūsof ʿĀdelšāh (895-916/1489-1510) and his son Esmāʿīl themselves wrote poetry in Persian, Esmāʿīl under the pen name Wafāʾī. The ʿĀdelšāhīs established Shiʿism in Bījāpūr and actively encouraged the immigration of Persian writers and religious figures.»  8 феврали 2017 санҷида шуд.
  12. Satish Chandra. Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II, (Har-Anand, 2009), 210.
  13. Elizabeth A. Bohls. Romantic Literature and Postcolonial Studies. — Edinburgh: Edinburgh University Press, 2013. — С. 128. — 206 с. — ISBN 0748641998.
  14. Candice Goucher, Linda Walton. World History: Journeys from Past to Present. — Edinburgh: Routledge, 2013. — С. 401. — 768 с. — ISBN 1135088284.

Адабиёт[вироиш]