Радабон

Мавод аз Википедиа — донишномаи озод
Jump to navigation Jump to search
Радабон
Tajikistan-Army-OR-4.png
Сардӯшии радабон дар Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон.
Кишвар  Tajikistan
Нерӯ Артиш
Кӯтаҳнивишт форсӣ: رده‌بان
Ҳамто дар НАТО[en] OR-4
Пайдоиш 1935
Дараҷаи болотар Гурӯҳвар
Дараҷаи поинтар Сарбоз
Дараҷаҳои баробар

Радабон (форсӣ: رده‌بان‎) — дараҷае сарбозӣ ва симате дар нерӯҳои мусаллаҳ ва ниҳодҳои низомӣ, интизомӣ ва амниятӣ аст, ки поинтар аз гурӯҳвар ва болотар аз сарбоз мебошад; ефрейтор[1].

Пайдарпаии дараҷаҳои низомӣ
Дараҷаи поинтар:
Сарбоз

Emblem of Tajikistan.svg
Радабон
Дараҷаи болотар:
Гурӯҳвар

Радабон дар нерӯҳои мусаллаҳ маъмулан симати фармондеҳии радаро дорад, ки хурдтарин ягони тактикиест, ки аз ду – панҷ сарбоз ташкил шуда ва бахше аз гурӯҳ аст; ҷуха[2]; звено[3].

Вожашиносӣ[вироиш]

«Радабон» аз як вожа ва як пасванд сохта шудааст: рада + -бон. Мақулаи дастурии ин вожа исм ва сохтвожаи он ба сурати [исм (рада) + пасванд (-бон)] аст. Дар сохти ин исм аз фароянди вожасозии иштиқоқӣ истифода шудааст. Пасванди «-бон» (форсӣ: وان، بان‎ [-bān, -vān] < порсии миёна: -bān, -vān < порсии бостон: *pāna- «нигаҳбон, посбон» < эронии бостон: √*- «поидан, нигаҳбонӣ кардан»+ -van) ба исм афзуда мешавад ва умуман маънии «нигаҳдоранда»-ро мерасонад[4]. Ин пасванд аз куҳантарин замонҳо дар вожасозӣ ба кор меравад. Чунончи, аз *xšaθra- «подшоҳӣ; кишвар» + *pāvan- «пойидан, нигаҳбонӣ кардан» дар порсии бостон «xšaθrapāvan»-ро сохтаанд, ки дар порсии миёна «šahrap» , дар паҳлавӣ «xšatrap» ва дар форсии дарӣ «шаҳрбон» гаштааст. Ҳамчунин аз *kāra- «мардум-сипоҳ» + *pāna- «нигаҳбон, посбон» дар порсии бостон *kārapāna- «нигаҳбони сипоҳ, сипаҳбон» сохта шуда, ки дар паҳлавӣ kārwān «сипоҳ, лашкар» , дар порсии миёна kārvān «сипоҳ, лашкари омода ба ҷанг» ва дар форсии дарӣ kārvān, kārbān «корвони лашкариён; корвон» гаштааст. Ин пасванд ҳамакнун ҳам дар сохтани истилоҳоти низомӣ фаровон ба кор меравад: шаҳрбон, халабон, новбон, дарёбон, сарвон, гурӯҳбон.

«Радабон» таркибе кӯтоҳшуда аз «нигаҳбони рада» аст. Бузургвор Фирдавсӣ «нигаҳбон»-ро низ чун истилоҳи низомӣ ба кор бурдааст:

Ба гоҳи набард ӯ будӣ пеши кӯс,
Нигаҳбони гурдону домоди Тӯс[5].

Пешина[вироиш]

«Рада» (порсии миёна: radag[6] > порсии бостон: ratak > эронии бостон:*rata-ka- > ҳиндуэронӣ: *4ar- : r̥- «рост кардан; дар як рада рост кардан, оростан, созгор кардан»[7]) ҳамчун истилоҳи низомӣ дар замони Сосониён (224651 милодӣ) ба кор мерафтааст. Чунончи, дар деворнавиштаҳое ба забони порсии миёна аз солҳои 253 – 255 милодӣ, ки дар канисаи яҳудии шаҳри бостонии Дура-Европос бозёфт шудаанд, ибораҳои «дабири рада» (порсии миёна: dibīr-ī radag) ва «дабири таҳм» (порсии миёна: dibīr-ī tahm) бозхонӣ шудаанд[8]. Чун сипоҳи Сосониён бар бахшбандии даҳдаҳӣ созмон ёфта буд[9] ва ягонҳои бузурге чун гунд ва сипоҳ «дабири гунд» (порсии миёна: *gund-dibīr) ва «дабири сипоҳ» (порсии миёна: *dibīr-ī spāh) доштаанд[10], гумон меравад, ки «рада» хурдтарин ягони размӣ будааст[11].

«Рада» ба маънии «саф, қатор, раста» дар «Шоҳнома» низ ба кор рафтааст. Чунончи, Фирдавсӣ гуфта:

Сипаҳро рада баркашида бимонд,
Худу номдорону гурдон биронд.[12]

Рада баркашида сипоҳаш ду мил,
Ба дасти чапаш ҳафтсад жанда пил.[13]

Бино бар ин пешина ва додаҳо, «рада» ва «радабон» барои ҷойгузинии истилоҳи «звено» ва дараҷаи низомии «ефрейтор» (аз олмонӣ: Gefreiter «озодшуда (аз бархе аз хадамот)») ба Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон пешниҳод шудаанд[14].

Пайвандҳо[вироиш]



Манобеъ[вироиш]

  1. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хизмати ҳарбӣ»
  2. Фарҳанги ҳазор вожаи низомӣ. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392. – с. 95
  3. Коллектив авторов. Том 3, статья «Звено» // Военная энциклопедия / Под ред. П. В. Грачёва. — М.: Воениздат, 1995. — С. 268. — 543 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-203-00748-9.
  4. Таботабоӣ, Алоъуддин. Фарҳанги тавсифии дастури забони форсӣ. – Теҳрон: «Фарҳанги муъосир», 1395. – 640 с. ISBN 978-600-105-121-0. – с. 85.
  5. Абулқосим Фирдавсӣ. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 3. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — c. 310
  6. MacKenzie, D. N., A Concise Pahlavi Dictionary, London, etc.: Oxford University Press, 1971. — 236 pp. ISBN 0-19-713559-5. — p. 70
  7. Расторгуева В. С., Эдельман Д. И. Этимологический словарь иранских языков / Институт языкознания РАН. — М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2000. — Т. 1 (a—ā). — 328 с. — 1000 экз. — ISBN 5-02-018124-2, ISBN 5-02-018125-0. (в пер.). – с. 205
  8. Asha R. The Dates in the Pahlavīg and Pārsīg Inscriptions of Durā (Europos)
  9. Никоноров В. П. К вопросу о парфянском наследии в сасанидском Иране: военное дело // Центральная Азия от Ахеменидов до Тимуридов: археология, история, этнология, культура. Материалы международной научной конференции, посвященной 100-летию со дня рождения Александра Марковича Беленицкого (Санкт-Петербург, 2–5 ноября 2004 года) / Отв. ред. В. П. Никоноров. СПб., 2005. С. 156
  10. Daryaee, Touraj. Sasanian Persia: The Rise and Fall of an Empire. — ISBN 978 1 85043 898 4. — p. 53
  11. Айвазян А. Терминология организационной структуры Армянской Армии в IV—V вв. // А. Айвазян. Армяно-персидская война 449–451 гг. Кампании и сражения.– Eреван: Воскан Ереванци, 2016; СПб.: Алетейя, 2017. С. 360-464.
  12. Абулқосим Фирдавсӣ. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 5. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — c. 363
  13. Фарҳанги забони тоҷикӣ. Зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р. Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ — М., «Советская Энциклопедия», 1969. ҷ. 2, с. 115
  14. Умед Джайхани: В национальной армии и терминология должна быть максимально национальной