Саргурд

Мавод аз Википедиа — донишномаи озод
Jump to navigation Jump to search
Саргурд
Tajikistan-Army-OF-3.png
Сардӯшии саргурд дар Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон
Кишвар  Tajikistan
Нерӯ Артиш
Кӯтаҳнивишт форсӣ: سرگرد
Ҳамто дар НАТО[en] OF-3
Дараҷаи болотар Сарҳангёр
Дараҷаи поинтар Сарвашт
Дараҷаҳои баробар

Саргурд (форсӣ: سرگرد‎) — дараҷае сардорӣ ва симате дар нерӯҳои мусаллаҳ ва ниҳодҳои низомӣ, интизомӣ ва амниятӣ аст, ки поинтар аз сарҳангёр ва болотар аз сарвашт мебошад; майор[1].

Пайдарпаии дараҷаҳои низомӣ
Дараҷаи поинтар:
Сарвашт

Emblem of Tajikistan.svg
Саргурд
Дараҷаи болотар:
Сарҳангёр

Саргурд дар нерӯҳои мусаллаҳ маъмулан симати фармондеҳии гурдонро дорад, ки ягони тактикиест, ки аз як ситоди фармондеҳӣ ва ду ё чанд вашт ва ягонҳои хурдтар ташкил мешавад ва бахше аз ҳанг ё гунд ва ё ягоне ҷудогона аст[2]; баталион[3][4].

Вожашиносӣ[вироиш]

«Саргурд» (форсӣ: «سرگرد»‎) вожаест куҳан ва аз дер боз ба маънои «фармондеҳи дастае аз лашкар» ба кор меравад[5][6][7]. Ин истилоҳ аз ду вожа сохта шудааст: сар + гурд (аз форсӣ: «گرد»‎ «паҳлавон, далер; ҷанговар»[8][9] < порсии миёна: gurd[10] < порсии бостон: *wr̥ta- > авестоӣ: uuarəta-). Мақулаи дастурии ин вожа исм ва сохтвожаи он ба сурати [исм (сар) + сифат (гурд)] аст. Дар сохти ин исм аз фароянди вожасозии таркиб истифода шудааст.

«Саргурд» ҳамчунин таркибе кӯтоҳшуда аз «сардори гурдон» аст: сардор > сар + гурд < гурдон, ки ба маънии «сипоҳиён, лашкариён, ҷанговарон» дар «Шоҳнома » бисёр ба кор рафтааст. Чунончи, Фирдавсӣ гуфта:

Бирав бо сипоҳе ба кирдори кӯҳ,
Гузин кун зи гурдони лашкар гурӯҳ[11].

Истилоҳоти «саргурд» ва «гурдон»-ро соли 1935 Фарҳангистони забони Эрон бо пешниҳоди Анҷумани вожагузинии артиш ҷойгузини дараҷаи низомии «майор» (аз фр. major > лот. maior «меҳтар, сардор») ва вомвожаи «баталион» (аз фр. bataillon > итол. Battaglione «даста» > итол. Battaglia «гурӯҳ») кард[12].

Саргурд ҳамакнун яке аз дараҷаҳои афсарӣ дар Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон ва баробар бо майор дар Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон аст[13].

Истилоҳоти «саргурд» ва «гурдон» барои ҷойгузин кардани дараҷаи низомии «майор» (аз олмонӣ: Major > фр. major > лот. maior «меҳтар, сардор») ва вомвожаи «баталион» (аз фр. bataillon > итол. Battaglione «даста» > итол. Battaglia «гурӯҳ») ба Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон низ пешниҳод шудаанд[14].

Пешина[вироиш]

Ягони размии баробар бо гурдон нахустин бор дар сипоҳи Сосониён (224 — 651 милодӣ) ташкил шудааст. Дар замони Сосониён сипоҳпорсии миёна: spāh») аз чанд «гунд» (порсии миёна: «gund»[15] ташкил мешуда, ки 5 000 сарбозро дар бар мегирифта ва фармондеҳашро «гундсолор» (порсии миёна: «gund-sālār») мехонданд[16]. Ҳар гунде аз чанд «дирафш» (порсии миёна: «drafš») ташкил мешуд, ки ҳар кадоме 1 000 сарбоз дошт. Ҳар дирафше аз ду «вашт» (порсии миёна: «wašt») ташкил мешуд, ки ҳар кадоме 500 сарбоз дошт ва камобеш баробар бо гурдон дар артишҳои кунунӣ буд. Ҳар ваште аз чанд «таҳм» (порсии миёна: «tahm» )[17] созмон меёфт, ки ҳар кадоме 100 сарбоз доштанд. Ҳар таҳме аз чанд «рада» (порсии миёна: «radag»)[18] ташкил мешуд, ки ҳар кадоме 10 сарбозро дар бар мегирифт. Фармондеҳи дирафш «дирафшсолор» (порсии миёна: «drafš-sālār»)[16], фармондеҳи вашт «ваштсолор» (порсии миёна: «wašt-sālār»)[16], сардори таҳм «таҳмдор» (порсии миёна: «tahmdār»)[19] ва сардори рада эҳтимолан «радабон» (порсии миёна: «*radagbān») номида мешуд.

Фармондеҳи сипоҳ «сипаҳбад» (порсии миёна: «spāhbed») хонда мешуд[20]. Сарфармондеҳи нерӯҳои мусаллаҳи шоҳаншоҳии Сосонӣ «артишдоронсолор» (порсии миёна: «artēštārān-sālār») номида мешуд[21][22].


Сардӯшии саргурд дар нерӯҳои мусаллаҳи бархе аз кишварҳо[вироиш]

Пайвандҳо[вироиш]



Манобеъ[вироиш]

  1. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хизмати ҳарбӣ»
  2. Фарҳанги ҳазор вожаи низомӣ. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392. — с. 160
  3. Коллектив авторов. Том 1, статья «Батальон» // Военная энциклопедия / Под ред. П. В. Грачёв. — М.: Воениздат, 1997. — С. 383—384. — 639 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-203-01655-0.
  4. Баталион // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] / сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2017, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
  5. Билгиромӣ, Ғуломалихон Озод. Хизонаи омира. — Ҳинд (Конпур), 1871; 1900
  6. Фарҳанги забони тоҷикӣ. Зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р. Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ — М., «Советская Энциклопедия», 1969. ҷ. 1, с. 204
  7. Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд). Зери таҳрири Сайфиддин Назарзода (раис), Аҳмадҷон Сангинов, Саид Каримов, Мирзо Ҳасани Султон. — Душанбе: Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ, 2008. — 950 саҳ. — ISBN 978-99947-715-5-4. — ҷ. 2, с. 214
  8. Фарҳанги забони тоҷикӣ. ҷ. 1, саҳ. 295
  9. Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд). ҷ. 1, с. 348
  10. MacKenzie, D. N., A Concise Pahlavi Dictionary, London, etc.: Oxford University Press, 1971. — 236 pp. ISBN 0-19-713559-5. — p. 38
  11. Абулқосим Фирдавсӣ. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 5. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — c. 15
  12. Рустоӣ, Муҳсин. Вожагони низомии мусаввиби Фарҳангистони Эрон (1314—1320 ҳ.ш.) // Ганҷинаи аснод. — саҳ. 38
  13. Фарҳангномаи форсӣ: вожагон ва аълом. Ғуломҳусайн Садрии Афшор, Насрин Ҳакамӣ, Настаран Ҳакамӣ. Теҳрон: «Фарҳанги муъосир», 1388. — 3 ҷилд. ISBN: ҷ. 1: 978-964-8637-92-2; ҷ. 2: 978-964-8637-89-2; ҷ. 3: 978-964-8637-91-5
  14. Умед Джайхани: В национальной армии и терминология должна быть максимально национальной
  15. Tafazzoli A. Sasanian Society. I. Warriors. II. Scribes. III. Dehqāns. N.Y., 2000.)
  16. 16.0 16.1 16.2 Kaveh Farrokh, Gholamreza Karamian, Katarzyna Maksymiuk. A Synopsis of Sasanian Military Organization and Combat Units, Siedlce-Tehran 2018. — ISBN 978-83-62447-22-0. — c. 13
  17. Asha R. The Dates in the Pahlavīg and Pārsīg Inscriptions of Durā (Europos)
  18. Дмитриев В.А. Военная разведка в сасанидском Иране: организация деятельности и источники информации // Вестник Нижегородского университета им. Н.И. Лобачевского. 2016. № 1. С. 9–22. Прим. 12 на стр. 18

    ... Впрочем, из среднеперсидских эпиграфических источников середины III в. н.э. (граффити в Дура-Европосе, датируемые 253 г.) известно о существовании армейских писцов (видимо, более низкого ранга, нежели dabīr-i sipāh), называвших себя dibīr-ī tahm и dibīr-ī radag [24, c. 244; 25].

  19. Никоноров В. П. К вопросу о парфянском наследии в сасанидском Иране: военное дело // Центральная Азия от Ахеменидов до Тимуридов: археология, история, этнология, культура. Материалы международной научной конференции, посвященной 100-летию со дня рождения Александра Марковича Беленицкого (Санкт-Петербург, 2–5 ноября 2004 года) / Отв. ред. В. П. Никоноров. СПб., 2005. С. 145. сн. 18

    В документе Nov 280 из архива Старой Нисы фигурируют два лица, носящие звание tgmdr («начальник тагмы»), состоящее из двух частей – греч. «τάγμα» («легион») и парф. dār («начальствующий»). Предполагается, что это звание – калька с римского военного термина в греческой передаче «τάγματάρχος» ‘начальник легиона’, появившееся в парфянском военном лексиконе как раз в связи с депортацией воинов Красса в восточные районы Парфии, где они были организованы в отряды под началом парфянских тагмадаров и, в том числе, трудились на сельскохозяйственных работах [Дьяконов, Ливщиц 1966: 148 – 152]. Кстати, слово «тагма» в пехлевийской форме tḥmy как обозначение воинского подразделения зафиксировано в надписи, оставленной сасанидскими солдатами в синагоге Дура-Европос [Луконин 1987: 266, примеч. 62].

  20. Daryaee, Touraj. Sasanian Persia: The Rise and Fall of an Empire. — ISBN 978 1 85043 898 4
  21. W. Sundermann. ARTĒŠTĀRĀN SĀLĀR, Encyclopædia Iranica. Vol. II, Fasc. 6, p. 662
  22. Дьяконов М. М. Очерк истории древнего Ирана. М., 1961. С. 291